Ευθύνεται η εντατικοποίηση της καλλιέργειας του αβοκάντο για τους θανάτους μελισσών στην Κολομβία;

Για δεύτερη φορά μέσα σε δύο χρόνια ο Gildardo Urrego μαζεύει σωρούς από νεκρές μέλισσες, στο μελισσοκομείο του, στη βορειοδυτική Κολομβία. Δεν έχει καμία απόδειξη αλλά υποψιάζεται ότι ο ένοχος είναι κάποιο φυτοφάρμακο το οποίο εφαρμόζεται κατά την διάρκεια της ανθοφορίας, στις εντατικές καλλιέργειες αβοκάντο αλλά και των εσπεριδοειδών.

Εκατοντάδες μελίσσια έχουν χαθεί τα τελευταία χρόνια στη χώρα και ορισμένες έρευνες δείχνουν ότι υπεύθυνο γι αυτό είναι το fipronil, ένα εντομοκτόνο απαγορευμένο για χρήση σε καλλιέργειες στην Ευρώπη, ενώ υπό περιορισμό είναι στις ΗΠΑ και Κίνα.

Χρησιμοποιείται ενάντια σε κάθε είδος εντόμων, συμπεριλαμβανομένων μυρμηγκιών και τσιμπουριών ενώ έχει κατηγορηθεί πολλές φορές για θανάτους μελισσών σε όλο τον κόσμο. Στο μελισσοκομείο του Urrego στην Αντιόχεια της Κολομβίας παράγεται ένα αρωματικό ανθόμελο από οπωροφόρα. Το 2019, έχασε τα μισά του μελίσσια, ενώ πέρσι το ένα τρίτο. «Υπάρχει μια υποψία ότι, ναι, αυτό οφείλεται σε δηλητηρίαση καθώς δεν έχει γίνει σωστή διαχείριση των αγροχημικών στις καλλιέργειες της περιοχής» δήλωσε.

Πριν από μια δεκαετία οι μέλισσες στη Βόρεια Αμερική, την Ευρώπη, τη Ρωσία, τη Νότια Αμερική και αλλού άρχισαν να πεθαίνουν από την διαταραχή κατάρρευσης αποικιών (CCD), μια μυστηριώδη μάστιγα η οποία οφείλεται σε συνδυασμό παραγόντων, εκ των οποίων σημαντικότερος είναι τα νεονικοτινοειδή φυτοφάρμακα.

Ο ΟΗΕ προειδοποιεί ότι σχεδόν οι μισοί επικονιαστές εντόμων, ιδίως οι μέλισσες και οι πεταλούδες, κινδυνεύουν να εξαφανιστούν σε παγκόσμιο επίπεδο.

Πηγή: Γαλλικό Πρακτορείο Ειδήσεων

Η μελισσοκομία των βράχων

Σε έναν βράχο ύψους 100 μέτρων στην επαρχία Miyun στην Κίνα βρίσκονται κρεμασμένες 600 κυψέλες οι οποίες φιλοξενούν την Ασιατική μέλισσα (Apis cerana). Στην επαρχία Miyun ζουν περίπου 2.000 μελισσοκόμοι οι οποίοι διατηρούν γύρω στα 115.000 μελίσσια.

Το συγκεκριμένο μελισσοκομείο είναι ένα απ’ τα μεγαλύτερα μελισσοκομεία βράχων στην Κίνα και παίζει σημαντικό ρόλο στην διατήρηση της Ασιατικής μέλισσας, η οποία λατρεύεται όπως και το πάντα. Μετά την επικράτηση της Ιταλικής Μέλισσας, η οποία εισήχθη στην Ασία πριν από έναν αιώνα, η Apis cerana βρέθηκε στο χείλος της εξαφάνισης.

Η συνεισφορά όμως της Ασιατικής μέλισσας στη διατήρηση της ισορροπίας των τοπικών ορεινών οικοσυστημάτων είναι αναντικατάστατη. Δεδομένου ότι ζει σε βράχια ύψους τουλάχιστον 100 μέτρων, οι ψηλοί βράχοι της επαρχίας Miyun επιλέχθηκαν ως το ιδανικό μέρος ώστε να ευδοκιμήσουν. 

Για να στηθεί βέβαια ένα μελισσοκομείο όπως αυτό, απαιτούνται όχι μόνο επαγγελματικές δεξιότητες αλλά και σωματική δύναμη. Καθώς οι κυψέλες έπρεπε να εγκατασταθούν ψηλά, οι μελισσοκόμοι έπρεπε να σκαρφαλώσουν στα απότομα βράχια κουβαλώντας τις βαριές κυψέλες με τις μέλισσες στην πλάτη τους.

Χρειάστηκαν περισσότεροι από 20 “spidermen” για να εγκαταστήσουν όλες τις κυψέλες στον γκρεμό. Οι ίδιοι μαζεύουν και το μέλι καθώς οι κυψέλες είναι προσβάσιμες μόνο με σχοινί. Παρά τους κινδύνους η παραγωγή μελιού έχει βοηθήσει αρκετά τους φτωχούς αγρότες της περιοχής.

Πηγή: Global Times

Δίχως μεγάλες προσδοκίες στην πορτοκαλιά

Δυστυχώς η πρόσφατη κακοκαιρία του Φεβρουαρίου δημιούργησε σημαντικά προβλήματα στις πορτοκαλιές του κάμπου της Άρτας. Ο φετινός χειμώνας ήταν αρκετά ήπιος, όμως αρκούσαν λίγες μέρες για να ανατραπεί η κατάσταση.

Η άνοιξη έδειχνε ότι θα έρθει πρώιμα φέτος. Τα εσπεριδοειδή είχαν ξεγελαστεί από τις υψηλές θερμοκρασίες και είχαν πετάξει μπουμπούκια όμως ο παγετός που έφερε η κακοκαιρία «Μήδεια», όπως την ονόμασαν, τα έκαψε. Το χειρότερο είναι ότι τα δέντρα φαίνεται να έχουν υποστεί σοκ, λίγες μέρες πριν την ανθοφορία.

Λογικά αυτό θα έχει αρνητική επίπτωση σε μια απ’ τις σημαντικότερες ανοιξιάτικες ανθοφορίες της Ελλάδας, με αποτέλεσμα οι μελισσοκόμοι να κάνουμε αλλαγές στα σχέδια που είχαμε οργανώσει. Αναγκαστικά τα μελίσσια που θα μπουν φέτος στην πορτοκαλιά θα είναι λιγότερα.

Βασιλικό δηλητήριο

Οι βασίλισσες μέλισσες διαθέτουν κεντρί με δηλητήριο, το οποίο θα χρησιμοποιήσουν για την προσωπική τους ασφάλεια ενάντια σε άλλες βασίλισσες, σε αντίθεση με αυτό των εργατριών που εξυπηρετεί την άμυνα του μελισσιού.

Μονομαχία μέχρι θανάτου δύο βασιλισσών, υπό το άγρυπνο βλέμμα των εργατριών. Η νικήτρια θα γίνει δεκτή ως η νέα βασίλισσα.

Στην πραγματικότητα το κεντρί είναι ένας τροποποιημένος από την εξέλιξη ωοθέτης, ένα όργανο που μοιάζει με σωλήνα και χρησιμοποιείται για την ωοτοκία. Αυτός είναι και ο λόγος που μόνο τα θηλυκά μέλη της κυψέλης μπορούν να τσιμπήσουν. Το ίδιο όργανο χρησιμοποιούν για να γεννήσουν αυγά. Και οι εργάτριες μπορούν να γεννήσουν, όταν παραμείνουν αβασίλευτες για αρκετό διάστημα, όμως επειδή δεν έχουν πλήρως ανεπτυγμένο αναπαραγωγικό σύστημα και δεν μπορούν να γονιμοποιηθούν, γεννούν αγονιμοποίητα αυγά απ’ τα οποία προκύπτουν κηφήνες.

Όταν η κυψέλη δέχεται επίθεση από άλλα έντομα, οι εργάτριες μέλισσες την υπερασπίζονται τσιμπώντας τους εχθρούς τους πολλές φορές ώστε να εγχύσουν δηλητήριο και αφαιρώντας στην συνέχεια το κεντρί με ασφάλεια. Όταν όμως αντιμετωπίζουν μεγάλους εισβολείς, όπως ανθρώπους ή άλλα θηλαστικά, οι εργάτριες εισάγουν το κεντρί βαθιά μέσα στη σάρκα για να μαρκάρουν τον εχθρό.

Το κεντρί των εργατριών μελισσών είναι πριονωτό σε αντίθεση με των βασιλισσών που είναι λείο. Έτσι όταν εισέρχεται στο δέρμα ξαναβγαίνει πολύ δύσκολα με αποτέλεσμα σχεδόν πάντα να αποσπάται ολόκληρο το κεντριοφόρο σύστημα στην προσπάθεια της μέλισσας να διαφύγει. Είναι ένας θάνατος για την κοινότητα. Οι εργάτριες σαν καμικάζι αυτοκτονίας αφήνουν ένα ίχνος εντοπισμού του εχθρού (φερομόνες), έτσι ώστε οι συντρόφισσες τους να εντοπίσουν τον μαρκαρισμένο εχθρό ακόμα και μέσα σε μια σκοτεινή φωλιά και να αποτελειώσουν αυτό που ξεκίνησε.

Σε αντίθεση με τις εργάτριες που κεντρίζουν και πεθαίνουν, κάνοντας μια θυσία για το σύνολο, οι βασίλισσες κεντρίζουν για να κυριαρχήσουν. Οι βασίλισσες εκτρέφονται απ’ τις εργάτριες, είτε γιατί η προηγούμενη χάθηκε από απροσδόκητη αιτία, είτε γιατί η ήδη υπάρχουσα δεν είναι αρκετά παραγωγική, είτε για λόγους σμηνουργίας (διαίρεσης του σμήνους). Το μελίσσι για να έχει καλύτερες πιθανότητες επιτυχίας εκτρέφει περισσότερες από μία, ωστόσο ένα μελίσσι μπορεί να έχει μόνο μία βασίλισσα.

Αριστερά μια βασίλισσα και δεξιά μια εργάτρια μέλισσα.

Έτσι όταν εκκολαφτούν περισσότερες ή αν υπάρχει ήδη βασίλισσα στο μελίσσι, αυτές θα πρέπει να πολεμήσουν μεταξύ τους μέχρι θανάτου. Μια βασίλισσα λοιπόν πιθανόν να βρεθεί αντιμέτωπη με περισσότερες από μια αντίζηλη αμέσως μετά τη γέννηση της και γι αυτό θα πρέπει να έχει άμεσα διαθέσιμο δηλητήριο για όλες τις προσωπικές της μάχες. Αυτός είναι ο λόγος που το κεντρί της εξελίχθηκε να είναι λείο. Για να μπορεί να το χρησιμοποιήσει ξανά χωρίς να το χάσει.

Αυτός ο διαφορετικός ρόλος της χρήσης του δηλητηρίου από εργάτριες και βασίλισσες, οδήγησε σε εξελικτικές διαφορές και στην σύσταση αλλά και στην ποσότητα του δηλητηρίου, πέρα από τις διαφορές στη μορφολογία του κεντριού. Για παράδειγμα η ποσότητα δηλητηρίου στις βασίλισσες (700 μl) είναι περίπου επτά φορές περισσότερη από εκείνη των εργατριών μελισσών (100-150 μl).

Ο τρόπος με τον οποίο γίνεται η έκχυση του δηλητηρίου.

Όμως η υπεροπλία αυτή της βασίλισσας δεν την συνοδεύει εφ’ όρου ζωής. Η αφθονία του δηλητηρίου παρατηρείται τις πρώτες ημέρες της ζωής της, τότε που θα χρειαστεί να δώσει τη μάχη της ώστε να κυριαρχήσει στην κυψέλη. Μετά την σύζευξή της, δηλαδή μετά τις πρώτες 20 μέρες και σταδιακά καθώς μεγαλώνει η ποσότητα του δηλητηρίου μειώνεται και μετά την ηλικία του ενός με δύο έτη αδρανοποιείται εντελώς. Ουσιαστικά μετά την ηλικία των δύο ετών η βασίλισσα μένει άοπλη, χωρίς καθόλου δηλητήριο.

Δεδομένου ότι η ωοτοκία της βασίλισσας μειώνεται σημαντικά καθώς αυξάνεται η ηλικία της και αντικαθίσταται απ’ τις εργάτριες από μια νέα και πιο παραγωγική, το γεγονός ότι μένει άοπλη καθώς μεγαλώνει είναι μια εξελικτική διαδικασία που δίνει τη δυνατότητα στο μελίσσι παραμείνει δυνατό και να επιβιώσει. Μια παλιά βασίλισσα με απενεργοποιημένο δηλητήριο όταν βρεθεί αντιμέτωπη με μια νεαρή η οποία διαθέτει το σύνολο του δηλητηρίου της νιότης, δεν έχει καμιά πιθανότητα να επιζήσει. Έτσι, στις φονικές μάχες της κυψέλης, οι νεαρές βασίλισσες υπερισχύουν και το μελίσσι ανανεώνει την βασίλισσα με μια νέα με καλύτερη δυναμική και προοπτική.

Το κεντρί των εργατριών μαζί με τον σάκο που περιέχει το δηλητήριο αποκολλάται μετά το τσίμπημα, συνεχίζοντας να χύνει δηλητήριο μέσα στο δέρμα.

Όπως είπαμε οι εργάτριες σε αντίθεση με τις βασίλισσες χρησιμοποιούν το δηλητήριο για να υπερασπιστούν το σύνολο. Έτσι παρατηρούμε διαφορές και στην σύσταση του δηλητηρίου. Το δηλητήριο των εργατριών περιέχει ένζυμα τα οποία έχουν κυτταροτοξική δράση και δρουν ως παράγοντες διασποράς του δηλητηρίου στους ιστούς των θηλαστικών καθώς επίσης και τοξίνες οι οποίες προκαλούν έντονο πόνο, φλεγμονές και αλλεργικές αντιδράσεις.

Το δηλητήριο των βασιλισσών δεν προορίζεται για θηλαστικά και γι αυτό δεν χρειάζεται ουσίες που προκαλούν πόνο, αλλεργίες ή ένζυμα. Όταν η βασίλισσα κεντρίζει ένα άλλο έντομο, το δηλητήριο μεταφέρεται κατευθείαν στην αιμολέμφο του θύματος και από εκεί στο όργανο στόχο. Το δηλητήριο της στερείται 34 τοξινών που βρίσκονται στο δηλητήριο των εργατριών μελισσών , έχει 50 φορές λιγότερη σεκαπίνη, κατά πολύ λιγότερη ισταμίνη, την μισή ποσότητα μελιττίνης ενώ δεν περιέχει το κυταροδιαλυτικό ένζυμο υαλουρονιδάση.

Στην απίθανη εκείνη περίπτωση στην οποία μια νεαρή βασίλισσα σας κεντρίσει, ο πόνος που θα νιώσετε θα είναι αμελητέος έως ανύπαρκτος.

Επιμέλεια: Στράτος Σαραντουλάκης
Μελισσοκόμος

πηγές:
Εργαστήριο Μελισσοκομίας ΑΠΘ – Ανδρέας Θρασυβούλου
Βιολογία της Μέλισσας – Γούναρη Σοφία
Μελισσοκομία – Λευτέρης Αλυσσανδράκης
Πανεπιστήμιο της Αριζόνα – Ask A Biologist
Stated clearly Science for Everyone

Η ποικιλία ανθοφόρων φυτών αντισταθμίζει τις δυσμενείς επιπτώσεις των εντομοκτόνων στις άγριες μέλισσες.

Η μεγάλη ποικιλία ανθισμένων φυτών αυξάνει την επιτυχία αναπαραγωγής των άγριων μελισσών και θα μπορούσε να συμβάλει στην αντιστάθμιση των αρνητικών επιπτώσεων που προκαλούνται από τα εντομοκτόνα.

Η πειραματική εγκατάσταση που χρησιμοποιήθηκε από την ερευνητική ομάδα του Πανεπιστημίου.

Αυτό τουλάχιστον έδειξε η έρευνα των Πανεπιστημίου του Γκέτινγκεν, του Χοχενχάιμ και του Ινστιτούτου Τζούλιους Κουν σε ένα πείραμα μεγάλης κλίμακας. Τα αποτελέσματα έχουν δημοσιευτεί στο περιοδικό Ecology Letters.

Μείγμα αγριολούλουδων με καλλιεργούμενα φυτά και η εγκατάσταση όπου φωλιάζουν οι αγριομέλισσες στο κλουβί εσωτερικά.

Για την έρευνά τους οι επιστήμονες μελέτησαν την αναπαραγωγή της πολύ σημαντικής οικολογικά άγριας μέλισσας Osmia bicornis (κόκκινη μέλισσα). Την τοποθέτησαν μέσα σε κλουβιά όπου συγκέντρωσαν σε διάφορες αναλογίες αγριολούλουδα αλλά και φυτά που είχαν δεχτεί εντομοκτόνα. Διαπιστώθηκε ότι οι άγριες μέλισσες που τράφηκαν από αγριολούλουδα, έπειτα από μια περίοδο αρκετών μηνών διπλασίασαν τους πληθυσμούς τους σε σύγκριση με εκείνες που τράφηκαν αποκλειστικά από ελαιοκράμβη.

Η μοναχική αγριομέλισσα Osmia bicornis (κόκκινη μέλισσα) που πήρε το όνομά της εξαιτίας του πυκνού κόκκινου τριχώματος που διαθέτει.

Η αναπαραγωγική επιτυχία των άγριων μελισσών μειώνεται εξαιτίας των νεονικοτινοειδών που περιέχεται στη γύρη και το νέκταρ με τα οποία ταΐζουν τους απογόνους τους. Ωστόσο, το αρνητικό αυτό αποτέλεσμα εμφανίστηκε στα κλουβιά τα οποία περιείχαν αποκλειστικά μονοκαλλιέργειες στις οποίες είχαν χρησιμοποιηθεί εντομοκτόνα και πολύ λιγότερο όπου υπήρχαν διαθέσιμα και αγριολούλουδα, γεγονός που υποδηλώνει ότι το πρόβλημα μπορεί να αντισταθμιστεί όταν οι μέλισσες έχουν και εναλλακτικούς πόρους τροφίμων.

Η κόκκινη μέλισσα φωλιάζει σε κοιλότητες. Έχει τριχρωματική όραση, δεν είναι επιθετική και θεωρείται σημαντικότατος επικονιαστής.

Η μελέτη δείχνει ότι τόσο η ποικιλομορφία των ανθοφόρων φυτών όσο και τα εντομοκτόνα έχουν σημαντική επίδραση στην αναπαραγωγή των άγριων μελισσών. «Αν υπάρχουν αρκετές εναλλακτικές επιλογές τροφής θα μπορούσαν να αντισταθμιστούν οι αρνητικές επιπτώσεις των μονοκαλλιεργειών και των εντομοκτόνων» λέει ο καθηγητής Δρ. Τίγια Τσάνκε. Αφήνοντας τα αγριολούλουδα στους φυτοφράχτες να κάνουν τη δουλειά τους είναι μια καλή αρχή για ένα υγιές οικοσύστημα.

πηγή: Πανεπιστήμιο του Γκέτινγκεν

Δηλητήριο μέλισσας και κορονοϊός

Μια έρευνα με τίτλο «Bee venom and SARS-CoV-2» έλαβε χώρα στην Κίνα και δημοσιεύτηκε στο NCBI (Εθνικό Κέντρο Βιοτεχνολογίας Πληροφόρησης των των ΗΠΑ). Στην επαρχία Χουμπέι, το επίκεντρο της πανδημίας στην Κίνα, η τοπική ένωση μελισσοκόμων σχεδίασε και υλοποίησε ένα ερωτηματολόγιο/έρευνα, στην οποία συμμετείχαν μελισσοκόμοι της επαρχίας.

Στην έρευνα έλαβαν μέρος 5115 μελισσοκόμοι την περίοδο 23 Φεβρουαρίου 2020 έως τις 8 Μαρτίου 2020, εκ των οποίων οι 723 προέρχονταν από την Γουχάν. Επίσης ερευνήθηκαν από τον Οκτώβριο του 2019 έως τον Δεκέμβριο του 2019, 121 άτομα στην επαρχία Χουμπέι τα οποία είχαν υποβληθεί σε θεραπεία με δηλητήριο μελισσών.

Σύμφωνα με τους συντάκτες της έρευνας αυτής παρατηρήθηκε ότι κανένας από τους συμμετέχοντες μελισσοκόμους ή από τα 121 άτομα δεν παρουσίασε συμπτώματα που σχετίζονται με το COVID-19 ενώ η γενικότερη κατάσταση της υγείας τους ήταν άριστη. Οι Κινέζοι ισχυρίστηκαν ότι το δηλητήριο της μέλισσας προκαλεί ανοσία στον κορονοϊό καθώς κανένας από όσους συμμετείχαν δεν μολύνθηκε τελικά από τον COVID-19 και πρότειναν να γίνει περαιτέρω έρευνα σε πειραματόζωα.

Ύστερα από αυτό ακολούθησε παρόμοια έρευνα στην Γερμανία όπου καταγράφτηκε η εμπειρία των μελισσοκόμων με τον κορονοϊό. Συμπληρώθηκαν τελικά 234 ερωτηματολόγια από Γερμανούς μελισσοκόμους και βρέθηκε ότι:

Οι μελισσοκόμοι επηρεάζονται από το COVID-19 και δεν υπάρχει ανοσία όπως αναφέρουν οι Κινέζοι. Από τους 234 μελισσοκόμους δύο μελισσοκόμοι πέθαναν από τον κορονοιό και 45 (19.23%) αρρώστησαν. Η σφοδρότητα της νόσου δεν επηρεάστηκε από τα χρόνια που ασκούσε κάποιος μελισσοκομία, ούτε από το συνολικό αριθμό κεντρισμάτων που δέχεται.

Άτομα τα οποία ήταν περισσότερο ευαίσθητα στα κεντρίσματα (πρήζονταν περισσότερο) είχαν εντονότερα συμπτώματα από εκείνα που ανεχόταν καλύτερα τα κεντρίσματα . Οι τελευταίοι είχαν ήπια συμπτώματα της ασθένειας. Γενικά πιστεύεται ότι το δηλητήριο ενισχύει το ανοσοποιητικό σύστημα αλλά δεν υπάρχει μέχρι στιγμής σχετική έρευνα η οποία να τεκμηριώνει την άποψη αυτή. Η Γερμανική έρευνα είναι δημοσιευμένη εδώ.

Σύμφωνα με τους Γερμανούς ερευνητές δεν μπορούμε να αποκλείσουμε ότι το δηλητήριο της μέλισσας θα μπορούσε να έχει προστατευτική ή ανακουφιστική επίδραση σε μια λοίμωξη SARS-CoV-2 όταν εφαρμόζεται απευθείας κατά τη διάρκεια της λοίμωξης, αλλά για να επιβεβαιωθεί κάτι τέτοιο θα απαιτηθούν περαιτέρω και πιο διεξοδικές μελέτες.

Δηλητήριο μέλισσας. Πως συλλέγεται; Τι αποδόσεις έχει; Που διατίθεται; Αξίζει να ασχοληθεί κανείς; Μια πρώτη προσέγγιση.

Το δηλητήριο της μέλισσας παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον καθώς περιέχει κάποια συστατικά τα οποία έχουν ευεργετική δράση, από θεραπευτική σκοπιά, κυριότερα εκ των οποίων είναι η μελιττίνη και η απαμίνη.

Έρευνα για το δηλητήριο της Μέλισσας στο ΑΠΘ

Η μελιττίνη το σημαντικότερο συστατικό του δηλητηρίου, είναι ένα πεπτίδιο που εμφανίζει ισχυρή βακτηριοκτόνο και αντιφλεγμονώδη δράση (είναι αυτή που σχετίζεται με την εμφάνιση του πόνου κατά το τσίμπημα). Η απαμίνη είναι ένα πεπτίδιο που αυξάνει την παραγωγή κορτιζόλης στα επινεφρίδια, δραστική μορφή της κορτιζόνης και έχει αντιφλεγμονώδη, ανοσοκατασταλτική και αναλγητική δράση, ενώ σε μικρές συγκεντρώσεις διεγείρει το κεντρικό νευρικό σύστημα.

Η ιατρική κοινότητα στηριζόμενη στην παρατήρηση ότι πολλοί μελισσοκόμοι δεν εμφανίζουν προβλήματα αρθρίτιδας στράφηκαν αρχικά προς κλινικές μελέτες χρήσης του δηλητηρίου για την αντιμετώπιση της ασθένειας αυτής, οι οποίες έδειξαν ότι επιδρά θετικά στην αντιμετώπιση και της οστεοαρθρίτιδας αλλά κυρίως της ρευματοειδούς αρθρίτιδας. Τα συστατικά του δηλητηρίου επιδρούν τόσο στο κεντρικό όσο και στο περιφερειακό νευρικό σύστημα γι’ αυτό και υπάρχουν αρκετές αναφορές για χρήση του στην αντιμετώπιση της σκλήρυνσης κατά πλάκας, και των νόσων Αλτσχάιμερ και Πάρκινσον.

Σε μελέτες που έγιναν σε ασθενείς από δύο ερευνητικές ομάδες διαπιστώθηκε βελτίωση των ασθενών με σκλήρυνση κατά πλάκας σε ένα ποσοστό που κυμάνθηκε από 50% έως 60% (Hauser et al. 2001, Castro et al., 2005) αποδίδοντας την βιολογική αυτή δράση στην απαμίνη που περιέχεται στο δηλητήριο. Επίσης η μελιττίνη έχει κυτταροτοξική δράση και αξιοποιήθηκε από τους ερευνητές για την καταστροφή καρκινικών κυττάρων. Είναι δηλαδή δυνητικά αποτελεσματική στη θεραπεία του καρκίνου.

Πως συλλέγεται;

Το δηλητήριο συλλέγεται πάνω σε γυάλινη επιφάνεια με τη βοήθεια συσκευών που διοχετεύουν ρεύμα μικρής τάσης. Η συσκευή τοποθετείται είτε στην είσοδο της κυψέλης είτε εντός της και καθώς οι μέλισσες διεγείρονται από το ηλεκτρικό ρεύμα προσπαθούν να τσιμπήσουν τη γυάλινη επιφάνεια αφήνοντας σταγόνες δηλητηρίου πάνω της. Οι συσκευές που τοποθετούνται εντός της κυψέλης πλεονεκτούν καθώς συλλέγουν περισσότερο, ενώ η καθαρότητα του δηλητηρίου επιβαρύνεται λιγότερο από ατμοσφαιρικούς ρύπους και σκόνη, στα οποία είναι εκτεθειμένη η συσκευή εισόδου. Κατά την διαδικασία οι μέλισσες δεν θανατώνονται, καθώς το κεντρί τους δεν καρφώνεται στη λεία επιφάνεια του γυαλιού και το κεντριοφόρο σύστημα δεν αποσπάται, όπως συμβαίνει συνήθως με το τσίμπημα στο δέρμα. Έτσι οι νεαρές μέλισσες μπορούν να τσιμπήσουν ξανά αφού ξαναγεμίσουν το σάκο τους.

Έρευνα για το δηλητήριο της Μέλισσας στο ΑΠΘ

Το υγρό στην αρχή δηλητήριο, στερεοποιείται στη συνέχεια και συλλέγεται σε μορφή σκόνης χρησιμοποιώντας ένα ξυράφι. Χρειάζεται μεγάλη προσοχή και πρέπει να αποφεύγεται η απευθείας επαφή και εισπνοή.

Η απομόνωση της μελιττίνης

Η διαδικασία περιλαμβάνει την έκλουση δηλητηρίου μέσα από στήλη ODS-120A, mesh 150 με νερό και αιθανόλη, συλλογή στα 27 λεπτά, λυοφιλίωση, ανάλυση με HPLC για την καθαρότητα, βιοχημικές εξετάσεις για την κυτταροτοξική δράση, εμφιάλωση και αποθήκευση. Περισσότερα για την διαδικασία καθαρισμού της μελιττίνης εδώ.

Αποδόσεις

Ο Μ.Ο. παραγωγής δηλητηρίου ανά μέλισσα είναι περίπου 0,05γρ. Εξαρτάται από πολλούς παράγοντες με αποτέλεσμα να υπάρχουν διακυμάνσεις μέσα στη χρονιά και στην ποιότητα και στην ποσότητα. Για παράδειγμα παίζει ρόλο η ηλικία των μελισσών, η διατροφή τους (υπάρχουν διαφορές ανά ανθοφορία), ενώ φαίνεται ότι υπάρχουν διαφοροποιήσεις και μεταξύ φυλών μελισσών. Στον χάρτη βλέπετε τις 3 φυλές που δραστηριοποιούνται στην Ελλάδα. (Η Κρητική μέλισσα θεωρούμε ότι έχει εξαφανιστεί σήμερα).

Η συλλογή πρέπει γίνεται ανά έξι ημέρες από τον Απρίλιο μέχρι τον Οκτώβριο και η εφαρμογή της συσκευής γίνεται για περίπου 30 λεπτά. Σε αυτό το διάστημα Απρίλιος-Οκτώβριος (περίπου 35 συλλογές) παράγεται 1γρ με 2γρ δηλητηρίου ανά μελίσσι. Η τιμή του δηλητηρίου κυμαίνεται από 25€ έως 250€ το γραμμάριο ανάλογα την ποιότητα, δηλαδή την καθαρότητα και περιεκτικότητα σε μελιττίνη.

Μετά τη συλλογή το δηλητήριο περνάει από διαδικασία κοσκινίσματος ώστε να αφαιρεθούν ακαθαρσίες που δεν είναι ορατές στο ανθρώπινο μάτι και στη συνέχεια αποθηκεύεται σε σκοτεινά αεροστεγή γυάλινα φιαλίδια και διατηρείται στην κατάψυξη σε θερμοκρασία -20°C. Εάν αποθηκευτεί σε υψηλότερες θερμοκρασίες χάνει τις ιδιότητές του ενώ οξειδώνεται στο περιβάλλον.

Που διατίθεται;

Δεν υπάρχει οργανωμένη αγορά δηλητηρίου, οι φαρμακοβιομηχανίες και οι εταιρίες καλλυντικών αγοράζουν από συγκεκριμένους προμηθευτές που είναι σε θέση να τους προμηθεύσουν μεγάλη ποσότητα και υψηλής ποιότητας δηλητήριο. Επίσης το γεγονός ότι η μελιττίνη έχει παραχθεί στο εργαστήριο συνθετικά με χαμηλότερο κόστος, δυσκολεύει ακόμα περισσότερο την εμπορία του και γι αυτό ελάχιστοι μελισσοκόμοι στην Ελλάδα ασχολούνται με την παραγωγή του.

Από επιστημονικής άποψης πάντως υπάρχει ενδιαφέρον. Στα πλαίσια της διδακτορικής διατριβής της Αργενάς Νικολίας στο Εργαστήρι Μελισσοκομίας του ΑΠΘ αναλύθηκαν δηλητήρια από διαφορετικές ανθοφορίες για 5 χρόνια. Μελετήθηκαν τρεις διαφορετικές συσκευές παραγωγής δηλητηρίου και βρέθηκαν διαφορές όσο αφορά την ποσότητα και την ποιότητα του παραγόμενου προϊόντος. Έγινε συσχέτιση παραγωγής δηλητηρίου και συλλογής γύρης και αναλύθηκε δηλητήριο μελισσιών που βρίσκονταν σε ανθοφορίες ερείκης και καστανιάς για τις οποίες μελισσοκόμοι έχουν αναφέρει ότι το τσίμπημα πονάει περισσότερο και συγκρίθηκε με το δηλητήριο που παραγόταν την ίδια εποχή σε άλλες ανθοφορίες, επιβεβαιώνοντας τον εντονότερο πόνο που δέχεται ο μελισσοκόμος. Αναμένουμε την δημοσίευσή της μέσα στο έτος για να μάθουμε περισσότερες λεπτομέρειες.

Συμπερασματικά μπορούμε να πούμε ότι το δηλητήριο της μέλισσας είναι ένα προϊόν πολύπλοκης χημικής σύνθεσης,το οποίο λόγω των θεραπευτικών του δράσεων παρουσιάζει έντονο ενδιαφέρον. Η διάθεσή του στην αγορά είναι αρκετά δύσκολη και θα πρέπει να έχει εξασφαλιστεί η πώληση του πριν την παραγωγή. Επίσης αρκετές εταιρίες στην προσπάθεια τους να αγοράσουν φθηνότερα “εφευρίσκουν” διάφορους παράγοντες, όπως επιπτώσεις από συνθήκες διαφύλαξης κ.α. Τα τελευταία χρόνια παρατηρείται στροφή προς τη χρήση του δηλητηρίου με απευθείας εφαρμογή του κεντρίσματος των μελισσών. Όμως κάτι τέτοιο χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή καθώς υπάρχει ο κίνδυνος αλλεργικής αντίδρασης.

Ιταλία: η σκοτεινή πλευρά των φουντουκιών

Οι ιταλικές φυτείες φουντουκιού επεκτείνονται συνεχώς για να καλύψουν την αυξανόμενη ζήτηση για πραλίνα ή σοκολάτα. Αλλά οι καταστροφικές συνέπειες που έχουν για το περιβάλλον αφήνουν πικρή γεύση στο τέλος.

Όταν η πρωινή ομίχλη σιγά-σιγά διαλύεται γύρω από το κάστρο του Σαν Κίρικο ξεπροβάλλει ένα ειδυλλιακό τοπίο: αγροτόσπιτα, καταπράσινη φύση, τζιτζίκια, μέλισσες, κοασμοί βατράχων. Όμως αν περπατήσει κανείς λίγο παρακάτω και φτάσει στις περίφημες ιταλικές φυτείες φουντουκιού, επικρατεί σιωπή. Τα πουλιά και τα έντομα έχουν φύγει προ πολλού από τις μονοκαλλιέργειες. Οι ατελείωτες γραμμές καρποφόρων δενδρυλλίων είναι το χαρακτηριστικό τοπίο που συναντά κανείς στο οροπέδιο Αλφίνα, μερικές εκατοντάδες μέτρα πάνω από τη στάθμη της θάλασσας. Μέχρι πρόσφατα όμως η περιοχή είχε άλλη όψη. Κατακλυζόταν από αγριολούλουδα και ένα συνονθύλευμα πολλών και διαφορετικών καλλιεργειών.

«Πριν από πέντε με έξι χρόνια η περιοχή ήταν εντελώς διαφορετική» αναφέρει ο Γκαμπριέλε Αντονιέλα, ερευνητής και ακτιβιστής στην οργάνωση Comitato Quattro Strade, η οποία εστιάζει στην προστασία της φύσης στο οροπέδιο Αλφίνα. Σύμφωνα με τον Αντονιέλα περίπου 300 εκτάρια νέων φυτειών στην περιοχή ανήκουν σε μόλις λίγους μεγάλους επενδυτές. Το οροπέδιο βρίσκεται στην Τούσκια, στην περιοχή του Βιτέρμπο, η οποία παραδοσιακά παράγει φουντούκια. Περίπου το 43% της καλλιεργήσιμης γης εδώ προορίζεται για τις φουντουκιές. Το μεγαλύτερο μέρος της παραγωγής προορίζεται με τη σειρά του για τη βιομηχανία ζαχαροπλαστικής για προϊόντα όπως η σοκολάτα, η πραλίνα ή το μαντολάτo.

Το ειδυλλιακό κάστρο του Σαν Κίρικο στο Βιτέρμπο

Σημαντικά προβλήματα από τις μονοκαλλιέργειες

Η παραγωγή ξηρών καρπών έχει μακραίωνη παράδοση στην περιοχή. Έχει αυξηθεί όμως από τη δεκαετία του 60 και έκτοτε αποτελεί βασικό τομέα της γεωργικής παραγωγής. Τα τελευταία χρόνια η εντατικοποίηση των πρακτικών μονοκαλλιέργειας και η επέκτασή τους σε νέες περιοχές, όπως το οροπέδιο Αλφίνα προβληματίζουν τους περιβαλλοντολόγους. Αρκετές ποικιλίες έχουν αντικατασταθεί πλέον από μονοκαλλιέργειες φουντουκιού με αποτέλεσμα να έχουν εξαφανιστεί τα έντομα. «Το φουντούκι αποτελεί για εμάς σημαντικό πόρο αλλά καλλιεργείται με μη βιώσιμο τρόπο» αναφέρει ο Φαμιάνο Κρουτσιαρέλλι, πρόεδρος της περιβαλλοντικής οργάνωσης Biodistretto della Via Amerina e delle Forre. Όπως επισημαίνει, οι μονοκαλλιέργειες έχουν προκαλέσει προβλήματα στο έδαφος, το νερό και τον αέρα. Η χρήση λιπασμάτων καθιστά το έδαφος πιο ξηρό με έντονη διάβρωση. Επίσης την περίοδο της συγκομιδής σύννεφα σκόνης που περιέχουν επιβλαβείς χημικές ουσίες καλύπτουν την ατμόσφαιρα.

Ένα όμως από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα υποβάθμισης του φυσικού περιβάλλοντος στην περιοχή είναι η ηφαιστειακή λίμνη Βίκο. Εκεί καταλήγουν μεγάλες ποσότητες λιπασμάτων και χημικών, εξηγεί ο καθηγητής Τζουζέπε Νασκέτι από το Πανεπιστήμιο της Τούσκιας, ο οποίος μελετά τη λίμνη εδώ και 25 χρόνια. Εκεί εντόπισε τα λεγόμενα «κόκκινα φύκια», τα οποία εκκρίνουν καρκινογόνες χημικές ουσίες, επιβλαβείς για τη φύση και τον άνθρωπο.

Αεροφωτογραφία φυτείας φουντουκιού στην Τούσκια

Μεγάλοι επενδυτές και κολοσσοί της βιομηχανίας τροφίμων

Σύμφωνα με περιβαλλοντολόγους το πρόβλημα δεν είναι η ίδια η παραγωγή φουντουκιού αλλά η μετατόπιση στις εκτεταμένες μονοκαλλιέργειες για να καλυφθεί η ζήτηση εταιρειών τροφίμων. Για παράδειγμα ο όμιλος Ferrero, που παρασκευάζει τη Nutella, δεν διαθέτει μεν δικές του εκτάσεις, είναι όμως ένας από τους μεγαλύτερους αγοραστές ξηρών καρπών από την περιοχή. Το 2018 η εταιρεία ξεκίνησε το σχέδιο Progetto Nocciola Italia με στόχο να αυξήσει τις φυτείες φουντουκιών σε όλη την Ιταλία κατά 20.000 εκτάρια έως το 2026 σε συνεργασία με τοπικές αγροτικές ενώσεις. Σύμφωνα με εκπροσώπους της, η Ferrero συνεργάζεται με ερευνητές από διάφορα Πανεπιστήμια ώστε να κατανοήσει «τις περιβαλλοντικές επιπτώσεις» και να «βελτιώσει τη βιωσιμότητα στην παραγωγή φουντουκιών».

Εντούτοις, όπως αναφέρει ο αγρότης Ανσέλμο Φιλέσι η στροφή σε βιώσιμες καλλιέργειες δεν είναι εύκολη. Ο ίδιος είχε υιοθετήσει πριν λίγα χρόνια βιώσιμες μεθόδους καλλιέργειας φοβούμενος τις περιβαλλοντικές συνέπειες. Όμως δεν μπορούσε να πουλήσει τα φουντούκια του σε μεγάλους αγοραστές, διότι οι μεγάλες βιομηχανίες ζητούν φουντούκια με ελάχιστη ζημιά από παράσιτα, τα οποία προκαλούν μια ελαφρώς πικρή γεύση. «Αυτό είναι πολύ δύσκολο να επιτευχθεί μόνο με οργανικές μεθόδους» λέει χαρακτηριστικά. «Αν τα φουντούκια δεν είναι τέλεια, δεν τα δέχεται η αγορά». Στο μεταξύ ο Φιλέσι πουλά τα προϊόντα του σε τοπικά καταστήματα ή σούπερ μάρκετ. Όπως λέει, οι πιο μεγάλοι αγρότες όμως είναι δύσκολο να κάνουν 100% αυτή τη μετάβαση. Επίσης η μεγάλη ζήτηση σε φουντούκια αυξάνει και τις τιμές της γης στην περιοχή, κι έτσι είναι δύσκολο μικροί αγρότες να ξεκινήσουν κάτι εδώ.

Η βιομηχανία ζαχαροπλαστικής αναζητά τα τέλεια φουντούκια…

Για τον καθηγητή Νασκέτι όσο το κέρδος μπαίνει πάνω από τη βιωσιμότητα, είναι δύσκολο να επιτευχθεί η πλήρης μετάβαση σε βιολογικές φυτείες. «Οι άνθρωποι δεν φαντάζονται ότι πίσω από ένα βάζο πραλίνας φουντουκιού συντελείται μια περιβαλλοντική, κοινωνική και οικονομική καταστροφή» αναφέρει ο Αντονιέλα, ο οποίος δεν σταματά τις διαμαρτυρίες αλλά και την ενημέρωση νέων αγροτών. «Θέλουμε να δείξουμε ότι τα πράγματα μπορούν να γίνουν διαφορετικά, ότι η γεωργία μπορεί να βασίζεται στον σεβασμό του περιβάλλοντος».»

πηγή: Deutsche Welle
Κείμενο: Μέγκαν Λακομπίνι ντε Φάζιο (Επιμέλεια: Δήμητρα Κυρανούδη)

Τρύγος στην κουμαριά

Όταν μπήκε το φθινόπωρο τα μισά μελίσσια βρίσκονταν στην Παραμυθιά Θεσπρωτίας για το δεύτερο βάρεμα του πεύκου και τα υπόλοιπα στα ημιορεινά της Πίνδου για το ρείκι και την κουμαριά. Με το πεύκο όμως να μην αποδίδει και υπό τον φόβο ενός πιθανού δεύτερου lockdown, αποφάσισα στα μέσα Οκτωβρίου να μεταφέρω όλα τα μελίσσια στην κουμαριά.

Οι βροχές του Σεπτέμβρη και του Οκτώβρη ήταν αρκετά ικανοποιητικές και όλα έδειχναν ότι μόνο το κρύο θα μπορούσε να σταματήσει την κουμαριά, κάτι που τελικά δεν έγινε. Ο καιρός ήταν εξαιρετικός καθ’ όλη τη διάρκεια της ανθοφορίας, ενώ ακόμα και οι παραφυάδες είχαν προλάβει να αναπτύξουν πληθυσμούς ικανούς να την εκμεταλλευτούν. Ακόμα και τα μικρά μελίσσια έδωσαν μέλι.

Οι σχετικά υψηλές θερμοκρασίες κράτησαν ανθισμένα φυτά μέχρι αργά το φθινόπωρο, όπως την ακονιζιά, τον κισσό και τον αρκουδόβατο, δίνοντας μια ξεχωριστή πινελιά στο μέλι. Το κουμαρόμελο έχει χρώμα καφέ (σκουροχάλκινο) με γκριζωπές αποχρώσεις και χαρακτηριστική υπόπικρη γεύση.

Η υπόπικρη γεύση του οφείλεται στην ουσία αρβουτίνη και όχι στην χαμηλή συγκέντρωση σακχάρων όπως λανθασμένα πιστεύεται γι αυτό άτομα με υψηλό σάκχαρο αίματος (υπεργλυκαιμία) θα πρέπει να συμβουλεύονται τον γιατρό τους πριν την κατανάλωση μελιού. Το μέλι κουμαριάς εμφανίζει υψηλή περιεκτικότητα σε φαινόλες και έντονη αντιοξειδωτική δράση η οποία έχει αποδοθεί στις υψηλές συγκεντρώσεις 2,5-υδροξυφαινυλαοξικό οξύ (homogentisic acid).

Δοκιμάστε το με παλαιωμένα κίτρινα τυριά αλλά και με νωπή γύρη σε γιαούρτι ώστε να αναδειχτεί η δυναμική της αντίθεσης των γεύσεων.

Εντρυφώντας στον «Κανόνα των Δέντρων» του Λεονάρντο ντα Βίντσι

Σύμφωνα με τον περίφημο «Κανόνα των Δέντρων» που διατύπωσε πριν από περίπου 550 χρόνια ο σπουδαίος ερευνητής, ζωγράφος και στοχαστής της Αναγέννησης, Leonardo da Vinci, όλα τα κλαδιά ενός δέντρου σε κάθε στάδιο της ανάπτυξής του, αν συναρμοστούν, είναι ίσου πάχους με τον κορμό του. Νεώτερες έρευνες πάνω στον κανόνα αυτό του Ντα Βίντσι οδήγησαν στο συμπέρασμα ότι πίσω από την εκπληκτική διαδικασία και τον τρόπο με τον οποίον αναπτύσσονται τα δέντρα βρίσκεται ..ο άνεμος. Η δεινότητα με την οποία οι ισχυροί άνεμοι πλήττουν τα δέντρα καθώς επίσης και η συνακόλουθη δική τους ανάγκη για θωράκιση και προστασία ενάντια στη δριμύτητα των γιών του Αιόλου, συνετέλεσε καταλυτικά στην φυσιολογία των δέντρων και στην τελική πρόσληψη από αυτά της γνωστής σε όλους μας μορφής που έχουν, με τον συμπαγή κορμό στη βάση τους και την ευρεία διακλάδωσή τους στα ανώτερα μέρη τους.

Υπερώριμη οστρυά σε μικτό δάσος θερμόφυλλων φυλλοβόλων στο Ζαγόρι.

Καθώς τα δέντρα ρίχνουν το φύλλωμά τους και αυτό το φθινόπωρο, αποκαλύπτουν το θαυμαστό, απαράλλαχτο μοτίβο της ανάπτυξής τους, που παρατηρήθηκε για πρώτη φορά από τον Λεονάρντο ντα Βίντσι πριν από 550 περίπου χρόνια: μια απλή, αλλ’ ωστόσο εκπληκτική σχέση που διατηρείται σταθερή μεταξύ του μεγέθους του κορμού ενός δέντρου και του συνολικού μεγέθους των κλάδων του.

Νέα δεδομένα επιστημονικών ερευνών έθεσαν ξανά στο προσκήνιο το ζήτημα της ανάπτυξης των δέντρων, υποστηρίζοντας ότι ο τρόπος με τον οποίο διακλαδίζεται ο κορμός τους καθώς μεγαλώνουν, καθορίζεται -με μεγάλη βεβαιότητα- από την ανάγκη προστασίας τους από τους ανέμους.

«Ο κανόνας του Leonardo είναι ένα εκπληκτικό εύρημα», δήλωσε η Kate McCulloh, Καθηγήτρια της Βοτανικής στο κρατικό Πανεπιστήμιο του Όρεγκον, με ειδίκευση στην φυσιολογία των δέντρων. «Μέχρι σήμερα οι άνθρωποι δεν τον έχουν διερευνήσει αρκετά».

Ο Ντα Βίντσι έγραψε κάποτε στο περίφημο σημειωματάριό του ότι: «Όλα τα κλαδιά ενός δέντρου σε κάθε στάδιο της ανάπτυξής του, αν συναρμοστούν, είναι ίσου πάχους με τον κορμό του».[1] Με άλλα λόγια, κατά τον Ντα Βίντσι, εάν τα κλαδιά ενός δέντρου διπλώνονταν προς τα πάνω και μπορούσαν να συναρμοστούν σφιχτοδεμένα μεταξύ τους, το δέντρο θα έμοιαζε με έναν μεγάλο επιμήκη κορμό, ο οποίος θα είχε ίσο πάχος από πάνω, στην κορυφή του έως κάτω, στη βάση του.

Υποστήριξε επίσης ο Λεονάρντο ότι τα μικρότερα κλαδιά διατηρούν καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής και της ανάπτυξης των δέντρων, μια ακριβή, μαθηματική σχέση με το μεγαλύτερο κλαδί από το οποίο προέρχονται. Συγκεκριμένα διατύπωσε την θέση ότι: «Όταν ένα μητρικό κλαδί διακλαδίζεται σε δύο θυγατρικά κλαδιά, οι διάμετροί τους είναι τέτοιες, ώστε οι επιφάνειες των δύο θυγατρικών κλαδιών, όταν συναρμοστούν, είναι πάντα ίσες με την επιφάνεια του μητρικού κλάδου».[2]

Προκειμένου να διερευνήσει τον «Κανόνα του Λεονάρντο», ο φυσικός Christophe Eloy, από το Πανεπιστήμιο της Προβηγκίας στη Γαλλία, σχεδίασε δέντρα με περίπλοκα μοτίβα διακλάδωσης σε έναν ηλεκτρονικό υπολογιστή.

«Σχεδίασα την ελαφρύτερη δυνατή δομή που θα έπρεπε να έχει ένα δέντρο, ώστε να μπορεί ν’ αντιστέκεται στον ισχυρό άνεμο, διατηρώντας παράλληλα τη δύναμη και τη μορφή του κορμού του», δήλωσε ο Eloy. Και συμπληρώνει: «Τα δέντρα είναι fractal [3] στη φύση, που σημαίνει ότι οι μορφές και τα σχήματα που δημιουργούνται από τις μεγάλες δομές τους, όπως είναι οι βασικοί κλώνοι τους, επαναλαμβάνονται αυτούσια σε μικρότερες δομές, όπως είναι τα ελαφρύτερα κλαδιά τους».

Αριστερά δρυς Quercus petraea subsp. polycarpa και δεξιά Quercus pubescens.

Ο Eloy ξεκίνησε με έναν σκελετό «fractal tree», στον οποίο προσέθεσε επανειλημμένα μικρότερα αντίγραφα των κυρίων κλάδων για τη δημιουργία του «εικονικού δέντρου» του. Κάθε νέο υποσύνολο κλάδων ακολουθούσε τον «μητρικό» κλάδο του, μιμούμενο την μορφοκλασματική φύση των πραγματικών δέντρων. Σε αυτό το στάδιο, το «βασικό» μοντέλο του δέντρου χρησίμευσε απλώς ως ένα πλαίσιο αναφοράς για τον προσδιορισμό του συνολικού πάχους των κλαδιών στο τελικό στάδιο.

Μόλις ολοκληρώθηκε ο σκελετός του δέντρου με τη μέθοδο αυτή, ο Eloy τον υπέβαλε σε δοκιμές μέσα σε μία εικονική σήραγγα ανέμου. Αφού εφήρμοσε διαφορετικές σφοδρές εντάσεις ανέμου, ικανές να σπάσουν τα κλαδιά, ο Eloy προσδιόρισε τη διάμετρο που θα έπρεπε να έχει κάθε κλαδί του δέντρου, προκειμένου να μην σπάει στον δυνατό άνεμο. Διαπίστωσε έτσι ότι για κάθε μέρος του δέντρου του, από το λεπτότερο κλαδάκι έως τον κυρίως κορμό, η προσομοίωση φάνηκε ν’ αποδίδει και να επιβεβαιώνει τον κανόνα του Leonardo!

Ο Eloy διαπίστωσε ακόμη, ότι οι αναλογίες στα δέντρα του μοντέλου του παρέμεναν σταθερά ίδιες, ανεξάρτητα από την ταχύτητα του ανέμου ή το ύψος των κλαδιών, όπως επίσης προβλέπει ο περίφημος Κανόνας  του Ντα Βίντσι.

Ο «Κανόνας των Δέντρων» στο σημειωματάριο του Λεονάρντο ντα Βίντσι.

Η πρωτοποριακή αυτή εργασία του Eloy έγινε αποδεκτή από την επιστημονική κοινότητα και δημοσιεύτηκε το 2011, στο επιστημονικό περιοδικό Physical Review Letters. Παρ’ όλα αυτά υπάρχουν και εκείνοι που υποστηρίζουν ότι ο «Κανόνας του Λεονάρντο» έχει πολλά περισσότερα ακόμα να μας πει για τα δέντρα, απ’ όσα απέδειξε η ως άνω έρευνα του Ελόι.

Η περαιτέρω εξέταση του συνόλου των παραμέτρων του «Κανόνα του ντα Βίντσι» για τα δέντρα, έχει οδηγήσει στη διαμόρφωση δύο βασικών θεωρητικών τάσεων στο οικείο ερευνητικό πεδίο της φυσιολογίας των δέντρων: στην «υδρολογική θεωρία» και στη «δομική θεωρία» για τα δέντρα. Η «υδρολογική θεωρία» γύρω από τον «Κανόνα του Ντα Βίντσι» υποστηρίζει ότι τα δέντρα έχουν το χαρακτηριστικό σχήμα και τη μορφή που όλοι γνωρίζουμε, επειδή αυτό τα βοηθά πιο αποτελεσματικά στην βασική λειτουργία που επιτελούν για τη μεταφορά και αποθήκευση των χυμών τους. Από την άλλη πλευρά, η «δομική θεωρία» επικεντρώνεται στην σπουδαία ικανότητα αντοχής στις πιέσεις της φύσεως και του περιβάλλοντος, που διαθέτουν και εμφανίζουν τα δέντρα καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής και της ανάπτυξής τους.

Δρυς Quercus ithaburensis subsp. macrolepis.

Με σειρά νεωτέρων ερευνών του και ο ίδιος ο Εloy ετάχθη τελικά υπέρ της δομικής θεωρίας. Ωστόσο, ο Gil Bohrer, μηχανικός περιβάλλοντος στο Πανεπιστήμιο του Οχάιο στο Columbus, υπεραμύνθηκε της υδρολογικής θεωρίας, δηλώνοντας: «Δεν αμφιβάλλω ότι η δομή των δέντρων είναι το αποτέλεσμα ενός συνδυασμού υδραυλικών και δομικών περιορισμών. Θεωρώ ωστόσο, ότι το υδρολογικό επιχείρημα δεν θα πρέπει να απορριφθεί τόσο εύκολα».

Ανεξάρτητα από τις επιστημονικές θεωρίες που επαληθεύουν τον «Κανόνα του Λεονάρντο», τα ίδια τα δεδομένα της παρατήρησης των δέντρων στον φυσικό τους χώρο, στα δάση, στις δεντροστοιχίες ή στους αγρούς, αποδεικνύουν ότι, σε μια τεράστια γκάμα των ειδών τους, τα δέντρα υπακούουν ανά τους αιώνες πιστά στον κανόνα του σπουδαίου επιστήμονα και στοχαστή της Αναγέννησης!

Σχηματική απεικόνιση του «Κανόνα των Δέντρων» του Λεονάρντο ντα Βίντσι.

Ενώ ωστόσο τα στοιχεία μέχρι στιγμής επαληθεύουν παγίως τον περίφημο κανόνα που διατύπωσε ο Ντα Βίντσι πριν πεντέμισι αιώνες, θεωρείται εξαιρετικά κοπιώδης η προσπάθεια και η εργασία που απαιτείται για την επιβεβαίωση της θεωρίας του Λεονάρντο για τα δέντρα. «Τα πειραματικά δεδομένα που διαθέτουμε είναι διάσπαρτα», αναφέρει ο Eloy. «Αν κάποιος εστιάζει την έρευνά του στα μεγάλα δέντρα, διαπιστώνει ότι υπάρχουν χιλιάδες κλαδιά και χρειάζονται αμέτρητες συσκευές για την σύγχρονη μέτρησή τους».

Παρ’ όλο ωστόσο που υπάρχουν περιορισμένα πειραματικά δεδομένα για την υποστήριξη των πορισμάτων του da Vinci, ο κανόνας του έχει χρησιμοποιηθεί ευρύτατα στα γραφικά των ηλεκτρονικών υπολογιστών και στις μαθηματικές εφαρμογές.

Αριστερά φτελιά Ulmus procera και δεξιά μηλόκεδρος (βουνοκυπάρισσο) Juniperus foetidissima.

Ο Robert Fathauer, μηχανικός και μαθηματικός καλλιτέχνης, εξερευνά τον κόσμο των «δέντρων – fractal» εδώ και χρόνια. Χρησιμοποιεί μια διαδικασία παρόμοια με εκείνη των ερευνών του Eloy, για να δημιουργήσει τα έργα του από δέντρα – fractal.

Συγκεκριμένα, ο Fathauer χρησιμοποιεί τη φωτογραφία μιας διατομής μεταξύ του κορμού και ενός κλάδου του δέντρου, ως δομικό στοιχείο για ολόκληρο το έργο του. Στη συνέχεια, προσθέτει επαναλαμβανόμενες μικρότερες εκδοχές του αρχικού δομικού στοιχείου στο περίγραμμα του δέντρου. Αν και δεν εφαρμόζει ακραιφνώς τον κανόνα του Λεονάρντο στο έργο του, ωστόσο ο κανόνας αυτός εξακολουθεί να εμφανίζεται και να λειτουργεί στις δημιουργίες του μέσω των αποτυπώσεων των πραγματικών δέντρων που αναπαράγει.

«Δεν χρησιμοποίησα συνειδητά τον κανόνα του Λεονάρντο για την τέχνη μου», εξηγεί ο Fathauer. «Αλλ’ όταν άρχισα να συγκρίνω τις επιφάνειες σε διακλαδώσεις, ανακάλυψα ως μια πειραματική επαλήθευση, ότι ο κανόνας του Λεονάρντο λειτουργούσε και εδώ εξίσου καλά!».

Συστάδα πλατάνων Platanus orientalis στην όχθη του Βοϊδομάτη στον νομό Ιωαννίνων.

«Είναι συναρπαστικό ότι αυτή η περιοχή της επιστημονικής έρευνας και σκέψης σταδιακά συγκεντρώνει στις μέρες μας ολοένα και περισσότερη προσοχή», δήλωσε περαιτέρω η Kate McCulloh.

Σήμερα οι επιστήμονες ανά τον κόσμο προσδοκούν ότι μια ακόμα πιο ενδελεχής έρευνα πάνω στον κανόνα του Λεονάρντο Ντα Βίντσι για την ανάπτυξη των δέντρων, θα μπορούσε να μας δώσει σημαντικές απαντήσεις σχετικά με την επιβάρυνση και την ζημία που μπορεί να προκληθεί στα δέντρα από τους ισχυρούς ανέμους και να συμβάλει γενικότερα στην έρευνα της ίδιας της δομής των δασών και της εξέλιξης των δέντρων.

Τούτο θα προσέφερε μια εξαιρετικά εποικοδομητική προοπτική στον τομέα της σχετικής έρευνας, προάγοντας επιστημονικά πεδία με καθοριστική σημασία για την εποχή μας, όπως η αειφορική ανάπτυξη των δασικών οικοσυστημάτων και η δημιουργία βιώσιμων πνευμόνων πρασίνου, ενόψει αφ’ ενός μεν της παγκόσμιας υπερθέρμανσης του πλανήτη και των ακραίων καιρικών φαινομένων που πλήττουν ολοένα και περισσότερες περιοχές του πλανήτη εξ αιτίας της κλιματικής αλλαγής, αφ’ ετέρου δε της καταστροφής του περιβάλλοντος από ποικίλες μορφές ρύπανσης και επεμβάσεων στη φύση.

Επιμέλεια – απόδοση: Σόφη Παυλάκη, Δικηγόρος, M.Sc. – dasarxeio.com

Πηγές:

1. «Leonardo da Vinci’s Notebook», The British Library MS Viewer, 83, in: http://www.bl.uk/manuscripts
2. Leonardo da Vinci, «Detailed Record for Arundel 263 from the British Library Catalogue of Illuminated Manuscripts», in: British Library, The British Library, www.bl.uk/catalogues
3. Leonardo da Vinci, « The Project Gutenberg EBook of The Notebooks of Leonardo Da Vinci – Volume 1», Gutenberg, 3 Oct. 2017, in: gutenberg.org
4. Christophe Eloy, «Leonardo’s Rule, Self-Similarity, and Wind-Induced Stresses in Trees», in: Physical Review Letters, vol. 107, no. 25, Dec. 2011, 10.1103/PhysRevLett.107.258101
5. Brian Jacobsmeyer, «Uncovering Da Vinci’s Rule of the Trees», in: insidescience.org
6. Ryoko Minamino, Masaki Tateno, «Tree Branching: Leonardo da Vinci’s Rule versus Biomechanical Models», in: journals.plos.org
7. Marina Mehling, «Da Vinci’s “Rule of Trees”», in: editions.covecollective.org
8. Lisa Zyga, «Leonardo da Vinci’s tree rule may be explained by wind», in: phys.org
9. Kim Krieger, «Leonardo’s Formula Explains Why Trees Don’t Splinter», in: wired.com
10. Joe Palca, «The Wisdom Of Trees (Leonardo Da Vinci Knew It)», in: npr.org
11. Kosei Sone, Alata Suzuki, Shin-Ichi Miyazawa, Ichiro Terashima, «Leonardo da Vinci’s rule in the trees without manipulations», in: researchgate.net
12. «New Research Confirms Leonardo Da Vinci’s Rule of Trees», in: tribune.kingesm.org
13. Michael Gilleland, «Laudator Temporis Acti», 30 Mar. 2008, in: laudatortemporisacti.blogspot.com
14. «Da Vinci’s Rule of the Trees», in: englishclub.com
15. «Fractal tree», in: fractalsaco.weebly.com
16. «Leonardo at the Sforza Castle», in: acantomilantours.com

Σημειώσεις:

[1] All the branches of a tree at every stage of its height when put together are equal in thickness to the trunk [below them] (βλ. «The Project Gutenberg EBook of The Notebooks of Leonardo Da Vinci», in: gutenberg.org).

[2] Leonardo noticed that when trees branch, smaller branches have a precise, mathematical relationship to the branch from which they sprang: «When a mother branch branches in two daughter branches, the diameters are such that the surface areas of the two daughter branches, when they sum up, is equal to the area of the mother branch» (βλ. «The Project Gutenberg EBook of The Notebooks of Leonardo Da Vinci», ό.π.).

[3] Με τον διεθνή όρο «fractal» (ελλ. «μορφόκλασμα», «μορφοκλασματικό σύνολο») αποκαλείται, στις επιστήμες των μαθηματικών, της φυσικής, της αρχιτεκτονικής κ.ά., ένα γεωμετρικό σχήμα αυτούσια επαναλαμβανόμενο σε άπειρο βαθμό μεγέθυνσης, το οποίο συχνά αναφέρεται και ως «απείρως περίπλοκο» (βλ. el.wikipedia.org).