Δύο ευρέως χρησιμοποιούμενα φυτοφάρμακα μειώνουν το προσδόκιμο ζωής των μελισσών

Το προσδόκιμο ζωής των μελισσών μειώνεται όταν αυτές εκτίθενται σε δύο ευρέως χρησιμοποιούμενα φυτοφάρμακα, σύμφωνα με νέα έρευνα του Πολιτειακού Πανεπιστημίου του Όρεγκον.

Σε μια μελέτη, η οποία δημοσιεύτηκε στο επιστημονικό περιοδικό PLOS ONE, οι ερευνητές του Πανεπιστημίου βρήκαν ότι οι επιδράσεις στις μέλισσες που εκτέθηκαν στα φυτοφάρμακα Transform και Sivanto ήταν ιδιαίτερα επιβλαβείς.

Σε συνδυασμό με άλλους στρεσογόνους παράγοντες όπως τα ακάρεα βαρρόα, τους ιούς και την κακή διατροφή, οι επιπτώσεις από αυτά τα φυτοφάρμακα μπορούν να κάνουν τις μέλισσες ανίκανες να εκτελέσουν τα καθήκοντά τους φυσιολογικά. Οι μέλισσες είναι ο σημαντικότερος επικονιαστής καλλιεργειών φρούτων, ξηρών καρπών και λαχανικών.

Σύμφωνα με τους ερευνητές, αυτή είναι η πρώτη μελέτη για τη διερεύνηση μη θανατηφόρων επιδράσεων, του sulfoxaflor, δραστικής ουσίας του Transform, αλλά και της φλουπυραδιφουρόνης η οποία είναι δραστική ουσία του Sivanto. Μη θανατηφόρες επιδράσεις θεωρούνται αυτές κατά τις οποίες οι μέλισσες δεν πεθαίνουν αμέσως, αλλά μειώνουν την διάρκεια ζωής τους.

Στην περίπτωση του Transform οι επιπτώσεις ήταν πολύ σοβαρές. Η πλειοψηφία των μελισσών που εκτέθηκαν στο Transform πέθανε εντός έξι ωρών από την έκθεσή τους, επιβεβαιώνοντας τη μεγάλη τοξικότητα του φυτοφαρμάκου στις μέλισσες, ειδικά μάλιστα όταν η χρήση του δεν γίνεται σύμφωνα με τις οδηγίες.

Τα δύο αυτά φυτοφάρμακα χρησιμοποιούνται σε καλλιέργειες για να αντιμετωπιστούν αφίδες, ακάρεα, λευκές μύγες αλλά και άλλα παράσιτα. Πολλές από αυτές τις καλλιέργειες προσελκύουν και μέλισσες, οι οποίες είναι απαραίτητες για την επικονίαση. Φυσικά υπάρχουν περιορισμοί στην χρήση τους, όπως για παράδειγμα το Transform δεν πρέπει να εφαρμόζεται κατά την ανθοφορία, αλλά ποιος ελέγχει πότε γίνεται χρήση;

Το Sivanto απ’ την άλλη δεν ήταν άμεσα θανατηφόρο, όμως μείωσε κι αυτό το προσδόκιμο ζωής, ενώ προκάλεσε έντονο στρες στις μέλισσες, αλλά και απόπτωση στους ιστούς της. Η απόπτωση είναι μια διεργασία κυτταρικού θανάτου, καταστροφική και μη αντιστρεπτή.

Σύμφωνα με τον καθηγητή Ramesh Sagili η μείωση του χρόνου ζωής στις μέλισσες μπορεί να φτάσει τις 10 ημέρες. Σε φυσιολογικές συνθήκες οι μέλισσες της άνοιξης ζουν κατά μέσο όρο 6 εβδομάδες, οπότε μια μείωση αυτού του μεγέθους θεωρείται σημαντική.

πηγή: phys.org

Οι γυναίκες μελισσοκόμοι της Τανζανίας

Η Τανζανία προήλθε από την ένωση της Τανγκανίκας και της Ζανζιβάρης. Το όνομά της επινοήθηκε από το Ταν(γκανίκα) + Ζαν(ζιβάρη) + -ία (η κατάληξη για τη χώρα). Και οι δύο χώρες υπήρξαν αποικίες των Βρετανών (η Τανγκανίκα ήταν αρχικά γερμανική αποικία), έως το 1964 οπότε και ενώθηκαν.

Θεωρείται μια από τις φτωχότερες χώρες παγκοσμίως, με την οικονομία της να βασίζεται κυρίως στη γεωργία με την παραγωγή καφέ, τσαγιού, βαμβακιού, και γαρύφαλλου, αλλά και τον τουρισμό. Στο έδαφός της υπάρχει το υψηλότερο όρος της Αφρικής, το Κιλιμάντζαρο, αλλά και πολλά εθνικά πάρκα.

Δυστυχώς στην Τανζανία, λιοντάρια, λεοπαρδάλεις και τσιτάχ έχουν χαρακτηριστεί ως “ευάλωτα” και έχουν μπει στην κόκκινη λίστα των απειλούμενων ειδών της IUCN (Διεθνής Ένωση Προστασίας της Φύσης), καθώς αντιμετωπίζουν αρκετές απειλές, μεταξύ των οποίων την απώλεια των ενδιαιτημάτων τους.

Σύμφωνα με ένα νόμο της Τανζανίας, απαγορεύεται να κοπούν τα δέντρα απ’ τα οποία κρέμονται κυψέλες. Αυτό εκμεταλλεύτηκε μια οργάνωση γυναικών μελισσοκόμων (Women’s Beekeeping Initiative), η οποία κρέμασε περισσότερες από 1350 κυψέλες σε ακακίες και μπάομπαμπ, προσπαθώντας με αυτό τον τρόπο να συμβάλει στη διατήρηση των οικοτόπων των μεγάλων αυτών γατών. Εκτός όμως απ’ λιοντάρια και τις λεοπαρδάλεις, οι βιότοποι επωφελούνται επίσης απ’ τις μέλισσες καθώς αυτές αναγεννούν τους υποβαθμισμένους βοσκότοπους.

Οι περισσότερες απ’ τις γυναίκες που συμμετέχουν προέρχονται από την φυλή των Μασσάι. Η παραγωγή μελιού τους έδωσε την δυνατότητα να αποκτήσουν για πρώτη φορά οικονομική ανεξαρτησία αλλά και περιβαλλοντική συνείδηση. Με πάνω από 1200 γυναίκες να συμμετέχουν, χωρισμένες σε 77 ομάδες, υπάρχει πλέον σημαντική επιρροή στις οικογένειες και τους συμπολίτες τους. Οι γυναίκες ηγούνται επίσης τοπικών πρωτοβουλιών, όπως για παράδειγμα δενδροφυτεύσεων και καθαρισμών.

πηγές: europa.eu / Wikipedia
φωτογραφίες: African People & Wildlife: Felipe Rodriguez, Laly Lichtenfeld

Φτωχή η φετινή άνοιξη

Έπειτα από ένα αρκετά δυνατό φθινόπωρο, το οποίο έδωσε την δυνατότητα στα μελίσσια να ξεχειμωνιάσουν με ικανοποιητικές προμήθειες, αλλά και έναν ήπιο χειμώνα, όπου είχαμε ελάχιστες απώλειες, αναμέναμε μια δυνατή άνοιξη.

Τα μελίσσια βγήκαν απ’ τον χειμώνα με μεγάλους πληθυσμούς με αποτέλεσμα να αναπτυχθούν γρήγορα και να είναι έτοιμα στην πορτοκαλιά. Οι θερμοκρασίες όμως παρέμειναν σχετικά χαμηλές (22-25°C) κατά το μεγαλύτερο μέρος της ανθοφορίας και έτσι η νεκταροέκκριση ήταν περιορισμένη.

Οι ιδανικές θερμοκρασίες για να δώσει μέλι η πορτοκαλιά είναι 28-32°C. Προς το τέλος της ανθοφορίας που πιάσαμε αυτές τις θερμοκρασίες είδαμε τις ζυγαριές να στέλνουν κάποια θετικά μηνύματα, όμως ήταν αργά πια για να ελπίζουμε σε κάποιο τρύγο.

Ένα μέρος των μελισσιών φορτώθηκε ήδη και μετακινήθηκε στα ορεινά ώστε να δουλέψει σε λαδανιές, φράξους, πουρνάρια όπου θα βρει γύρες. Τα υπόλοιπα προετοιμάζονται για τον έλατο, ο οποίος φαίνεται ότι θα είναι όψιμος φέτος.

Βαρρόα καταστροφέας

Μόλις είχε μπει ο Νοέμβρης του 2017 όταν ξεκινώντας από την Άρτα, ανέβαινα τον νέο, εκείνη την εποχή, αυτοκινητόδρομο της Ιόνιας Οδού για να παρακολουθήσω το 2ο Πανελλήνιο Συνέδριο Επαγγελματικής Μελισσοκομίας στα Ιωάννινα. Παρά τα πολλά και ενδιαφέροντα εκείνου του Συνεδρίου, εγώ, όπως και οι περισσότεροι, πήγαινα σχεδόν αποκλειστικά για την ομιλία του επίκουρου καθηγητή στο Εργαστήριο Μελισσοκομίας του Γεωπονικού Πανεπιστημίου Αθηνών, Δρ. Γιώργου Γκόρα.

Μέλισσα προσβεβλημένη από βαρρόα.

Λίγα χρόνια πριν, το 2015, Αργεντίνοι ερευνητές είχαν δοκιμάσει μία μέθοδο για την καταπολέμηση της βαρρόα, χρησιμοποιώντας οξαλικό οξύ με γλυκερίνη, με αρκετά ελπιδοφόρα αποτελέσματα. Αρκετοί μελισσοκόμοι είχαν αρχίσει τους πειραματισμούς, βασιζόμενοι σε αυτή την έρευνα, όμως στο Συνέδριο για πρώτη φορά κάποιος Έλληνας επιστήμονας θα παρουσίαζε επίσημα τα αποτελέσματα των δικών του δοκιμών σχετικά με την αποτελεσματικότητα του οξαλικού οξέος με γλυκερίνη.

Βαρρόα καταστροφέας (Varroa destructor)

Η βαρρόα είναι ένα άκαρι με καταγωγή από την Νοτιοδυτική Ασία, όπου ενδημούσε ως μόνιμο παράσιτο στην Ινδική μέλισσα Apis cerana. Η φυσική επιλογή οδήγησε έπειτα από την πάροδο εκατομμυρίων ετών τον ξενιστή και το παράσιτο σε μια κατάσταση ισορροπίας. Από το 1940 και μετά όμως άρχισε να εξαπλώνεται και στον υπόλοιπο κόσμο με αποτέλεσμα να μεταδοθεί και στην Ευρωπαϊκή μέλισσα Apis mellifera, με καταστροφικές όπως αποδείχτηκε συνέπειες.

Η βαρρόα είναι ένα μικροσκοπικό, παρασιτικό αρθρόποδο που συγκαταλέγεται στα ακάρεα.

Εδώ το νέο αυτό παράσιτο αφού πέρασε τα όρια της Θράκης γύρω στα 1978, επεκτάθηκε γρήγορα στη Μακεδονία και ταχύτατα στην υπόλοιπη Ηπειρωτική και νησιωτική Ελλάδα. Σήμερα, ελάχιστα μέρη στον κόσμο παραμένουν ακόμη αμόλυντα. Το 1981 στην Ελλάδα το πρόβλημα πήρε ανεξέλεγκτες διαστάσεις. Πολλά μελισσοκομεία καταστράφηκαν ολοκληρωτικά, ενώ η μείωση στην παραγωγή μελιού σε σχέση με την αμέσως προηγούμενη χρονιά, ήταν της τάξης του 20%.

Εκείνη την χρονιά η ζημιά που προκάλεσε η βαρροϊκή ακαρίαση ήταν τεράστια καθώς κατέστρεψε τουλάχιστον 220.000 μελισσοσμήνη σε όλη τη χώρα. Όπως ήταν αναμενόμενο επικράτησε πανικός. Τα περισσότερα άγρια μελίσσια του είδους Apis mellifera εξαφανίστηκαν, ενώ από τότε κανένα μελίσσι από αυτά που κατά καιρούς φεύγουν από τους μελισσοκόμους με την διαδικασία της σμηνουργίας, δεν κατάφερε να επιβιώσει μόνο του στη φύση για περισσότερο από δύο χρόνια.

Νύμφη μελισσών προσβεβλημένη από βαρρόα.

Τα επιστημονικά εργαστήρια της χώρας ξεκίνησαν έναν ατέρμονο αγώνα για την εξεύρεση μιας μεθόδου αντιμετώπισης του παρασίτου. Τις δεκαετίες του 1980 και του 1990 χρησιμοποιήθηκαν πάρα πολλά χημικά σκευάσματα, αρκετά εκ των οποίων απαγορεύτηκαν στην συνέχεια, ενώ στα υπόλοιπα το άκαρι σταδιακά απέκτησε ανθεκτικότητα. Η συνεχής χρήση αποκλειστικά μίας συγκεκριμένης δραστικής ουσίας και η παραμονή της στην κυψέλη για μεγάλο χρονικό διάστημα ήταν οι κυριότερες αιτίες γι αυτό. Τα χημικά φάρμακα αποδείχτηκε ότι είναι επικίνδυνα για τις μέλισσες ενώ ρυπαίνουν και τα προϊόντα της. Τα πράγματα άρχισαν σταδιακά να αλλάζουν μετά το 2000 όταν έγινε μια στροφή προς πιο οικολογικές μεθόδους.

Ένας Ατελείωτος Πόλεμος

Η βαρρόα είναι ένα δύσκολα αντιμετωπίσιμο παράσιτο. Κι αυτό διότι παρασιτεί και τις ενήλικες μέλισσες αλλά και τις προνύμφες τους. Η δυσκολία έγκειται στο γεγονός ότι αναπαράγεται αποκλειστικά στα κλειστά κελιά του γόνου όπου ουσιαστικά τίποτα δε μπορεί να την βλάψει. Η βασίλισσα γεννάει ένα αυγό μέσα σε ένα εργατικό κελί, το οποίο εννέα μέρες μετά σφραγίζεται απ’ τις μέλισσες. Λίγο πριν σφραγιστεί όμως το κελί η βαρρόα τρυπώνει μέσα. Εκεί οι μέλισσες δεν την ενοχλούν, κανένα φάρμακο, χημικό ή βιολογικό δεν την επηρεάζει, ενώ βρίσκει και άφθονη τροφή (την προνύμφη!). Δείχνει μάλιστα μια προτίμηση στα κελιά όπου εκτρέφονται κηφήνες διότι είναι λίγο μεγαλύτερα.

Μέχρι σήμερα πιστεύαμε ότι η βαρρόα τρέφεται από την αιμολέμφο των μελισσών, όμως πρόσφατα στην διδακτορική διατριβή με τίτλο «η βαρρόα δεν τρέφεται με αιμολέμφο αλλά κυρίως με λιπώδη ιστό», ο Samuel Ramsey απέδειξε ότι τα πράγματα δεν είναι ακριβώς έτσι. Πάντως η ίδια η βαρρόα δεν σκοτώνει τις μέλισσες, τις εξασθενεί όμως τόσο ώστε να είναι ευάλωτες σε άλλους παράγοντες, όπως για παράδειγμα ο ιός των παραμορφωμένων φτερών (Deformed Wing Virus), ή ο ιός οξείας παράλυσης (Acute Bee Paralysis Virus) των οποίων η βαρρόα είναι φορέας.

Μέλισσα με παραμορφωμένα φτερά.

Για λόγους φιλοσοφίας για τη ζωή, απέκλεισα εξαρχής κάθε χημικό φάρμακο και στράφηκα αποκλειστικά σε βιολογικές μεθόδους αντιμετώπισης του προβλήματος. Σε καμία περίπτωση δεν ήθελα να υποβάλω τις μέλισσες μου σε χημικές θεραπείες, αλλά ούτε και να ζω με τον φόβο της ανίχνευσης υπολειμμάτων στο μέλι μου. Άλλωστε σήμερα κανένα χημικό φάρμακο δεν είναι αρκετά αποτελεσματικό.

Για να μπορεί ένα μελίσσι να αντέξει το φορτίο της βαρρόα και να ζει φυσιολογικά, θα πρέπει να γίνεται δύο φορές τον χρόνο καταπολέμηση, ώστε να παραμένει ο πληθυσμός της βαρρόα σε ανεκτά από το σμήνος επίπεδα. Η πλήρης εξάλειψη θεωρείται πρακτικά αδύνατη και όλοι οι μελισσοκόμοι έχουμε πια συμβιβαστεί με αυτό. Την περίοδο του χειμώνα λοιπόν τα μελίσσια λόγω του κρύου σταματούν την εκτροφή γόνου και η βαρρόα βρίσκεται αναγκαστικά εκτεθειμένη πάνω στις ενήλικες μέλισσες. Αυτό αποτελεί μια πρώτης τάξεως ευκαιρία να απαλλαγούμε από αυτήν σε μεγάλο βαθμό.

Εφαρμογή οξαλικού οξέος με ενστάλαξη.

Το οξαλικό οξύ είναι ένα οργανικό οξύ, ευρέως διαδεδομένο στο φυτικό και στο ζωικό βασίλειο. Βρίσκεται σε φυσικές συγκεντρώσεις στο μέλι, στην τσουκνίδα, στη ρίζα και στα φύλλα του ραβέντιου και του φαγόπυρου, ακόμα και στο λίπος των κοτόπουλων. Χρησιμοποιείται με τη μέθοδο της ενστάλαξης εδώ και αρκετά χρόνια ενάντια στη βαρρόα με μεγάλη επιτυχία, καθώς είναι εξαιρετικά αποτελεσματικό, βιολογικό, φτηνό ενώ μέχρι στιγμής δεν έχει παρατηρηθεί ανθεκτικότητα από την πλευρά της βαρρόα. Με την ενστάλαξη, δρα καταστρέφοντας το στομάτιο της βαρρόα, γεγονός που έχει ως αποτέλεσμα να μη μπορεί να τραφεί και να πεθαίνει από ασιτία.

Η Ελληνική Επιστημονική Κοινότητα

Παρά την αρχική σύγχυση που μου προκάλεσαν τα Ελληνικά ερευνητικά κέντρα, τα οποία μου πρότειναν διαφορετικές δοσολογίες το καθένα για την μέθοδο της ενστάλαξης (ΑΠΘ 3,5% και ΕΛΓΟ-Δήμητρα 4,7%), η μέθοδος αυτή ήταν η μόνη μέθοδος που χρησιμοποιούσα όλα αυτά τα χρόνια για την χειμερινή καταπολέμηση της βαρρόα.

Σύμφωνα με την Δρ. Φανή Χατζήνα, του Ινστιτούτου Επιστήμης Ζωικής Παραγωγής (ΕΛΓΟ «ΔΗΜΗΤΡΑ») σε 1lt νερό και 1 κιλό ζάχαρη προσθέτουμε 80γρ δυένυδρου οξαλικού οξέως. Έπειτα χρησιμοποιώντας είτε κάποια σύριγγα, είτε κάποια δοσομετρική συσκευή διαβροχής, ρίχνουμε 5ml ανάμεσα στα διαστήματα των πλαισίων. Δηλαδή για ένα μελίσσι που ο πληθυσμός του καλύπτει 5 πλαίσια ρίχνουμε περίπου 30ml συνολικά. Προσοχή 1lt νερό και 1 κιλό ζάχαρη μας δίνει περίπου 1,66ml σιρόπι! Ουσιαστικά 80γρ οξαλικού οξέως επαρκούν για την θεραπεία 30-35 μελισσιών.

Έρευνα του ΑΠΘ σχετικά με τη μελισσοτοξικότητα του οξαλικού οξέος.

Γίνεται μία και μόνο χειμερινή εφαρμογή και αποφεύγεται δεύτερη σε σύντομο χρονικό διάστημα. Δόσεις μεγαλύτερες από 5% είναι τοξικές για τις μέλισσες. Η θεραπεία αυτή πρέπει να γίνεται σε θερμοκρασία 10-12°C ώστε το μελίσσι να μην έχει κάνει σφιχτή μελισσόσφαιρα, γιατί διαφορετικά το μόνο που θα καταφέρουμε είναι να βρέξουμε και τελικά να κρυώσουμε τις μέλισσες εξωτερικά της μελισσόσφαιρας και η αποτελεσματικότητα να είναι χαμηλή. Επίσης είναι πολύ σημαντικό να μην υπάρχει σφραγισμένος γόνος καθώς το οξαλικό οξύ δεν έχει καμία επίδραση σε όσες βαρρόα κρύβονται εκεί μέσα.

Απ’ την άλλη ο καθηγητής Ανδρέας Θρασυβούλου από το Εργαστήριο Μελισσοκομίας του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης προτείνει 60γρ οξαλικού οξέως. Σε μία κατ’ ιδίαν συζήτηση που είχαμε μου είχε προτείνει, επειδή φαινόμουν αναποφάσιστος, τα 70γρ. Είναι τελικά τόσο σημαντική μια διαφοροποίηση αυτού του μεγέθους στη δοσολογία;

Γιατί δεν χρησιμοποιούν όλοι οι μελισσοκόμοι οξαλικό οξύ;

Υπάρχει η αντίληψη μεταξύ των μελισσοκόμων ότι η χρήση του οξαλικού οξέως έχει επίπτωση στην ανάπτυξη του γόνου. Για να το πούμε στη δική μας γλώσσα, μελίσσια που δέχτηκαν ενστάλαξη το χειμώνα, αργούν να πάρουν μπρος την άνοιξη. Αυτή η καθυστέρηση στην ανάπτυξη δεν έχει παρατηρηθεί μόνο από Έλληνες μελισσοκόμους. Αρκετοί ξένοι που παρακολουθώ κάνουν λόγο για καθυστέρηση, όπως για παράδειγμα ο Αμερικανός μελισσοκόμος Randy Oliver, ο οποίος έχει αναφερθεί στο φαινόμενο αυτό, στο site του scientific beekeeping στο άρθρο του “Οξαλικό Οξύ: Ερωτήσεις, απαντήσεις και περισσότερες ερωτήσεις…”. Παρ’ όλα αυτά κάποιοι Έλληνες ερευνητές διαφωνούν κάθετα με αυτό.

Από τους πειραματισμούς του Randy Oliver.

Παρά τους όποιους ενδοιασμούς μου σχετικά με την δοσολογία και το κατά πόσο σημαντική επίπτωση έχει τελικά το οξαλικό οξύ στην ανάπτυξη είχα αποφασίσει το είδος της θεραπείας που θα εφάρμοζα την χειμερινή περίοδο. Αντίθετα όμως δεν είχα την παραμικρή ιδέα για το τι θα κάνω το καλοκαίρι. Η διαφορά εκείνη την εποχή του χρόνου, πέρα απ’ την θερμοκρασία, είναι ότι τα μελίσσια διατηρούν γόνο, μέσα στον οποίο, όπως αναλύσαμε παραπάνω, κρύβεται η βαρρόα με αποτέλεσμα να είναι δύσκολη η αντιμετώπισή της. Όλες οι διαθέσιμες λύσεις για εκείνη την εποχή, ήταν είτε μέτρια αποτελεσματικές, είτε παρουσίαζαν μεγάλες δυσκολίες στην εφαρμογή.

Η Άνοδος

Επιστρέφουμε πίσω στο Νοέμβρη του 17 και το Συνέδριο των Ιωαννίνων. Ο Συνεδριακός χώρος του ξενοδοχείου Grand Serai εντυπωσιακός, όπως άρμοζε σε μια τόσο σημαντική μέρα. Ολόκληρη η επιστημονική κοινότητα ήταν παρούσα ενώ μελισσοκόμοι είχαν ταξιδέψει από κάθε γωνιά της Ελλάδας για να ακούσουν τον Δρ. Γιώργο Γκόρα. Παρά τα πολύ ενδιαφέροντα θέματα που παρουσιάζονταν εκείνη την ημέρα, ήταν απόλυτα ξεκάθαρο ότι όλοι περιμέναμε την συγκεκριμένη ομιλία. Θα ξεμπερδεύαμε μια και καλή απ’ τη βαρρόα ή μήπως όχι;

2017. Συνέδριο των Ιωαννίνων.

Όταν ήρθε η ώρα η αίθουσα γέμισε ασφυκτικά. Κανένας δεν έκοβε βόλτες πλέον στην έκθεση μελισσοκομικού εξοπλισμού που υπήρχε ακριβώς απ’ έξω. Όλοι περιμέναμε να ακούσουμε το σημαντικότερο ίσως νέο της τελευταίας δεκαετίας! Ο κ. Γκόρας άλλωστε δεν είναι ένας τυχαίος επιστήμονας. Είναι ένας άνθρωπος που χαίρει σεβασμού και εκτίμησης αλλά κυρίως αυτός που στην διδακτορική διατριβή του είχε επινοήσει έναν τρόπο αντιμετώπισης της Αμερικάνικης Σηψιγονίας, όταν αυτή είναι ακόμα σε πρώιμο στάδιο, χωρίς την χρήση κάποιας δραστικής ουσίας, απλά με την μέθοδο της μετάγγισης. Υπήρχαν λοιπόν μεγάλες προσδοκίες.

Ο κ. Γκόρας λοιπόν αναφέρει ότι “Αργεντίνοι ερευνητές για πρώτη φορά δοκίμασαν τη χρήση οξαλικού οξέως παρουσία γόνου, με εξαιρετική αποτελεσματικότητα και μία μόνο εφαρμογή. Σε ταινίες κυτταρίνης εμπότισαν διάλυμα οξαλικού οξέως με γλυκερίνη και τις τοποθέτησαν ανάμεσα στα πλαίσια για 42 ημέρες. Η αποτελεσματικότητα ξεπέρασε το 90%, ενώ η θεραπεία μπορούσε να εφαρμοστεί σε θερμοκρασίες από -2 έως 42°C.” Ακούγονταν σχεδόν μαγικό!

Ολόκληρη η ομιλία του Δρ. Γιώργου Γκόρα στο Συνέδριο των Ιωαννίνων.

Ο κ. Γκόρας δοκιμάζει την μέθοδο στην Ελλάδα και διαπιστώνει πράγματι την εξαιρετική αποτελεσματικότητα για την οποία έκαναν λόγο οι Αργεντίνοι. Ο ενθουσιασμός στις τάξεις των μελισσοκόμων ήταν διάχυτος. Είχαμε βρει μία μέθοδο για την δύσκολη εποχή του έτους, την εποχή του καλοκαιριού, που ήταν βιολογική και κυρίως εξαιρετικά αποτελεσματική, παρά την παρουσία γόνου. Ακόμα και παλιοί μελισσοκόμοι που δύσκολα αλλάζουν συνήθειες στράφηκαν στις ταινίες οξαλικού οξέως και ένας καθοριστικός λόγος γι αυτό ήταν επειδή η εφαρμογή τους ήταν πολύ εύκολη, ειδικά από τη στιγμή που άρχισαν να κυκλοφορούν έτοιμες στο εμπόριο.

Ο Δρ. Γιώργος Γκόρας παρουσιάζει τα αποτελέσματα της μεθόδου του οξαλικού οξέως με τη γλυκερίνη.

Λύσαμε το πρόβλημα;

Προσωπικά πειραματίστηκα με τις ταινίες. Υπήρχε όμως κάτι που με προβλημάτιζε. Η δοσολογία των Αργεντινών ήταν 600γρ οξαλικού οξέως σε 1lt γλυκερίνη. Το ΑΠΘ απ’ την άλλη, επειδή αντιμετώπισε δυσκολίες στην διάλυση του οξαλικού οξέος στην γλυκερίνη, πρόσθεσε νερό προτείνοντας τελικά 100ml νερό, 130ml γλυκερίνη και 120γρ οξαλικού οξέος. Πρακτικά 500γρ οξαλικού στο λίτρο. Η ποσότητα όμως αυτή του οξαλικού οξέος είναι τεράστια.

Αν παρατηρούμε καθυστέρηση στην ανάπτυξη στα 80γρ, τότε εδώ θα αντιμετωπίσουμε σοβαρά προβλήματα. Βέβαια υπάρχει μια σημαντική διαφορά στην εφαρμογή των δύο μεθόδων. Στην ενστάλαξη έχουμε κατάποση του οξαλικού οξέος από τη μέλισσα, το οποίο στη συνέχεια καίει το στόμα της βαρρόα που προσπαθεί να τραφεί από αυτήν, ενώ οι ταινίες δρουν με την επαφή, δηλαδή καθώς περνούν οι μέλισσες ακουμπούν την ταινία η οποία καίει και σκοτώνει την βαρρόα που έχουν επάνω τους. Για να είναι αποτελεσματικές όμως οι ταινίες και να δράσουν και στις βαρρόα που βρίσκονται κρυμμένες στον γόνο, έπρεπε να παραμείνουν στην κυψέλη για μεγάλο χρονικό διάστημα (42 ημέρες). Δεν γνωρίζαμε εκείνη την εποχή τι επιπτώσεις μπορεί να έχει κάτι τέτοιο.

Η Κάθοδος

Νοέμβρης 2019 και να ‘μαι πάλι, αυτή τη φορά να κατηφορίζω την Ιόνια Οδό για το 3ο Πανελλήνιο Συνέδριο Επαγγελματικής Μελισσοκομίας, που διοργανώθηκε στην Πάτρα. Με το που έμπαινες στο Συνεδριακό Κέντρο του Πανεπιστημίου Πατρών αντιλαμβανόσουν ότι δεν θα έχει την αίγλη του προηγούμενου. Ηχηρές απουσίες, λιγοστός κόσμος, χωρίς ενθουσιασμό και προσδοκίες. Τετριμμένες ομιλίες, μέχρι την στιγμή που ο Δρ. Λεωνίδας Χαριστός του Ινστιτούτου Επιστήμης Ζωικής Παραγωγής (ΕΛΓΟ «ΔΗΜΗΤΡΑ») αναφέρει ότι έπειτα από δύο χρόνια πειραματισμών με τις ταινίες οξαλικού οξέως με γλυκερίνη μπορούμε πλέον να πούμε ότι η επίδραση στην ανάπτυξη του σμήνους είναι καταλυτική.

2019. Συνέδριο της Πάτρας.

Η δοσολογία των 600γρ οξαλικού χαρακτηρίζεται υπερβολική και μάλιστα η Χρυσούλα Τανανάκη επίκουρη καθηγήτρια του ΑΠΘ παραδέχεται ότι μπορούμε τελικά να πετύχουμε την ίδια αποτελεσματικότητα και με την μισή ποσότητα, ενώ ο κ. Χαριστός προτείνει μείωση του χρόνου παραμονής των ταινιών στην κυψέλη στις 25 ημέρες, μιας και το αντίθετο όχι μόνο δεν αυξάνει την αποτελεσματικότητα, αλλά προκαλέι πολύ σοβαρά προβλήματα στην ανάπτυξη του σμήνους. Μάλιστα ακόμα και με την χαμηλότερη δόση παρατηρήθηκε καθυστέρηση στην ανάπτυξη του γόνου για σχεδόν έναν ολόκληρο μήνα.

Επιστρέφουμε στην αβεβαιότητα των προηγούμενων ετών; Το ΕΛΓΟ «ΔΗΜΗΤΡΑ» πρότεινε, αντί των ταινιών, την διπλή ενστάλαξη ως θεραπεία για το καλοκαίρι, με ελαφρώς διαφοροποιημένη δοσολογία από αυτή του χειμώνα. Δηλαδή 1lt νερό με μισό κιλό ζάχαρη (αραιό σιρόπι 2:1) και 60γρ οξαλικού οξέως σε θερμοκρασίες όχι μεγαλύτερες από 37°C. Επειδή η θεραπεία γίνεται παρουσία γόνου, θα πρέπει να γίνει μία δεύτερη εφαρμογή έπειτα από 12 ημέρες, ώστε να πιάσει τα στελέχη της βαρρόα που κατά την πρώτη εφαρμογή ήταν κρυμμένα στον γόνο. Σύμφωνα με το ίδιο ερευνητικό κέντρο, η διπλή αυτή διαβροχή μπορεί να εφαρμοστεί ακόμα κι αν το χειμώνα είχε γίνει και πάλι ενστάλαξη. Όμως οι ίδιοι ερευνητές σε παλαιότερη δημοσιευμένη έρευνα με τίτλο “Έμμεσες επιδράσεις του οξαλικού οξέος στον γόνο των μελισσών, όταν χορηγείται με τη μέθοδο της ενστάλαξης” ανέφεραν ότι η καλοκαιρινή ενστάλαξη έχει πολύ χαμηλή αποτελεσματικότητα και είναι αρκετά επικίνδυνη για τον ανοιχτό γόνο.

Από τους πειραματισμούς του Δρ. Γιώργου Γκόρα σχετικά με το οξαλικό οξύ.

Επίσης αυτά έρχονται σε αντίθεση με τα όσα παρουσίασε ο κ. Γκόρας στα Ιωάννινα. Δηλαδή τα αποτελέσματα των δοκιμών, τριπλής μάλιστα ενστάλαξης κατά το καλοκαίρι με μέτρια αποτελεσματικότητα και αρκετά προβλήματα στην ανάπτυξη την επόμενη άνοιξη. Ο κ. Χαριστός πάντως είναι κάθετος. Η ενστάλαξη δεν επηρεάζει την ανάπτυξη του σμήνους, ακόμα και αν γίνει δεύτερη εφαρμογή μέσα στο ίδιο έτος, ενώ η αποτελεσματικότητα της είναι υψηλή.

Δεν μπορώ να καταλάβω που οφείλονται αυτές οι διαφορές ανάμεσα στα επιστημονικά κέντρα, ενώ με λυπεί ιδιαίτερα η διάχυτη ειρωνεία μεταξύ των επιστημόνων η οποία είναι εμφανής ακόμα και στις δημόσιες τοποθετήσεις τους. Έχουμε έναν κοινό στόχο (έχουμε άραγε;) να βρούμε μία οικολογική θεραπεία για τις μέλισσες οι οποίες υποφέρουν απ’ το άκαρι. Δυστυχώς όπως φαίνεται η Ελληνική επιστημονική κοινότητα παραμένει τελικά στάσιμη στη μάχη ενάντια στη βαρρόα, με αποτέλεσμα στις τάξεις των μελισσοκόμων να επικρατεί αμηχανία και προβληματισμός.

Και τώρα τι;

Δυστυχώς συνεχίζουμε να πλέουμε σε αχαρτογράφητα ύδατα. Ο πειραματισμός είναι μονόδρομος για όλους μας με ό,τι αυτό συνεπάγεται. Τα χημικά σκευάσματα θα έπρεπε να είναι ήδη παρελθόν, όμως αυτό δεν κατέστη τελικά δυνατό για μια μερίδα μελισσοκόμων που στράφηκαν και πάλι σε αυτά, γεγονός για το οποίο φέρει μεγάλο μερίδιο ευθύνης η επιστημονική κοινότητα. Οι φαρμακευτικές δεν δείχνουν κανένα ενδιαφέρον, καθώς η μελισσοκομική αγορά είναι μικρή και δεν αναμένεται να τους αποφέρει κέρδος. Συμπληρώνονται πια 40 χρόνια μάχης ενάντια στη βαρρόα και η διδακτορική διατριβή του Samuel Ramsey μας δείχνει με τον πιο κυνικό τρόπο ότι δεν γνωρίζουμε καλά καλά τον εχθρό μας. Βασική προϋπόθεση για να κερδίσεις μια μάχη.

Στράτος Σαραντουλάκης
Μελισσοκόμος

Κίνδυνος για την παγκόσμια αγροτική παραγωγή καθώς τα lockdown περιορίζουν την κίνηση των μελισσών

Πολλές χώρες, συμπεριλαμβανομένης και της Ελλάδας, πρόκειται να αντιμετωπίσουν προβλήματα με την επικονίαση των καλλιεργειών τους. Οι περιορισμοί, η καραντίνα και το κλείσιμο των συνόρων που επιβλήθηκαν σε ολόκληρο τον κόσμο για τον έλεγχο της πανδημίας του κορονοϊού, απειλούν την αγροτική παραγωγή καθώς περιορίζουν την κίνηση των μελισσών.

Σε όλο τον κόσμο, οι παραγωγοί φρούτων, λαχανικών και καρπών στηρίζονται στις μέλισσες για την επικονίαση των καλλιεργειών τους. Σε πολλές περιπτώσεις, οι μέλισσες μεταφέρονται μέσω οχημάτων σε αγροτικές περιοχές, πράγμα που αυτή τη στιγμή δεν είναι εφικτό εξαιτίας των ταξιδιωτικών περιορισμών. «Το ένα τρίτο της τροφής μας στηρίζεται στην επικονίαση από τις μέλισσες», σημειώνει ο Norberto Garcia, της διεθνούς ομοσπονδίας μελισσοκόμων Apimondia.

Η περίπτωση των ΗΠΑ

Στις ΗΠΑ, οι μέλισσες συλλέγουν γύρη και νέκταρ από φυτά όπως αυτά που μας δίνουν τα φρούτα του δάσους, τα πεπόνια, το μπρόκολο και τα αμύγδαλα, επικονιάζοντας κάθε χρόνο καλλιέργειες αξίας 15 δις δολαρίων, σύμφωνα με το Υπουργείο Γεωργίας των ΗΠΑ.

Αυτή τη στιγμή, η χώρα αντιμετωπίζει σημαντικά προβλήματα εξαιτίας της έλλειψης εργατικού προσωπικού για τη βιομηχανία, το οποίο υπό φυσιολογικές συνθήκες προέρχεται από τη Λατινική Αμερική. Παράλληλα, όσοι εργάτες απασχολούνται ήδη σε σχετικές εργασίες αναγκάζονται να μπαίνουν σε καραντίνα κάθε φορά που αλλάζουν τοποθεσία εντός της χώρας, με αποτέλεσμα να σημειώνονται καθυστερήσεις στην επικονίαση.

Οι ΗΠΑ και ο Καναδάς, που έχουν ανάγκη από μεγάλο αριθμό μελισσών, εισάγουν βασίλισσες και άλλες μέλισσες από την Αυστραλία, τη Νέα Ζηλανδία, το Μεξικό και την Χιλή. Ωστόσο, πολλές πτήσεις έχουν ακυρωθεί ενώ και αεροδρόμια παραμένουν κλειστά, με αποτέλεσμα οι εισαγωγές να έχουν καταστεί αδύνατες για ορισμένους μελισσοκόμους.

Και η Ελλάδα πλήττεται από το πρόβλημα

Στην Ευρώπη, πολλοί μελισσοκόμοι έχουν τη δυνατότητα να μετακινούνται εντός των συνόρων της χώρας τους. Δεν ισχύει όμως το ίδιο και για την Ελλάδα. Εδώ η απαγόρευση κυκλοφορίας ισχύει και γι αυτούς, απαγορεύοντας ουσιαστικά τα ταξίδια για επικονίαση.

«Σε ορισμένες περιπτώσεις, οι μέλισσες θα πεθάνουν από ασιτία», υπογραμμίζει η Φανή Χατζήνα, διευθύντρια του Ινστιτούτου Μελισσοκομίας. Προβλήματα επίσης αντιμετώπισαν παραγωγοί οι οποίοι είχαν μελίσσια στην Θάσο και δεν τους επιτράπηκε η μετακίνηση στο νησί.

Οι Βρετανοί καλλιεργητές υπολογίζουν στην αποκατάσταση των αποικιών τους μέσω της εισαγωγής μελισσών από τη Νότια Ευρώπη, όμως αυτό έχει γίνει εξαιρετικά δύσκολο. Τα προβλήματα στον σχεδιασμό αλλά και η αδυναμία συγκέντρωσης των αναγκαίων εγγράφων, δημιουργούν κωλύματα.

Κίνδυνος για τις μέλισσες της Ινδίας

Στην Ινδία, οι μελισσοκόμοι δεν έχουν δικαίωμα να διασχίσουν τα σύνορα μεταξύ πολιτειών, προκειμένου να ταΐσουν τις αποικίες τους, αλλά και να μετακινήσουν τις κυψέλες στην σκιά, πράγμα ολοένα και πιο επιτακτικό καθώς ο καιρός ζεσταίνει.

Παράλληλα, ορισμένοι μελισσοκόμοι στην Ινδία αναγκάζονται να ταξιδεύουν κατά τη διάρκεια της ημέρας, εκθέτοντας τα μελίσσια τους σε θερμοκρασίες που μπορεί να επιφέρουν τον θάνατο των εντόμων.

Πηγές: http://www.ft.com, http://www.thakoni.com

Ξεκίνησαν τα χωματουργικά στο μελισσοκομείο

Επειδή οι πλαγιές γύρω απ’ τη λίμνη Πουρναρίου, στους πρόποδες των Τζουμέρκων, είναι αρκετά απότομες και δύσβατες, ένα απ’ τα σημαντικότερα προβλήματα που αντιμετωπίσαμε στο βουνό ήταν αυτό της προσβασιμότητας.

Κανένα όχημα, πόσο μάλλον ένα φορτηγό που μεταφέρει κυψέλες, δεν ήταν εύκολο να προσεγγίσει κάποιες πεζούλες, με αποτέλεσμα είτε να μεταφέρουμε τα μελίσσια με τα χέρια, μια διαδικασία δύσκολη και επίπονη, είτε να εγκαταλείψουμε εντελώς κάποιες απομακρυσμένες πεζούλες.

Η πυκνή βλάστηση της περιοχής δυσχέραινε ακόμα περισσότερο την κατάσταση και έτσι περιμέναμε πως και πως να ξεκινήσουμε τα χωματουργικά έργα που θα άλλαζαν ριζικά την κατάσταση. Οι μπουλντόζες μπήκαν στις αρχές του Μαρτίου, όμως λίγο ο βροχερός καιρός, λίγο η καραντίνα λόγω του κορονοϊού μας καθυστέρησαν.

Ένα παράδειγμα της δημιουργίας του νέου δρόμου.

Οι περισσότερες απ’ αυτές τις πεζούλες ανοίχτηκαν την δεκαετία του 1930 με τα χέρια! Αφού χρησιμοποιήθηκαν για 40-50 χρόνια στη συνέχεια εγκαταλείφθηκαν. Σε αρκετές απ’ αυτές, πάτησε για πρώτη φορά, τώρα μηχανοκίνητο όχημα.

Ο βασικός στόχος ήταν να δημιουργηθεί η χάραξη του δρόμου που θα συνέδεε όλες τις πεζούλες μεταξύ τους, στην συνέχεια να καθαριστούν τα βάτα και να φυτευτούν στην θέση τους μελισσοκομικά δέντρα, ώστε να δημιουργηθεί ένα μελισσοκομικό πάρκο.

Το σημείο στο οποίο θα δημιουργηθεί στο μελισσοκομικό εργαστήρι.

Τα έργα δεν έχουν ολοκληρωθεί ακόμα, αλλά αναμένεται να τελειώσουν εντός του Απριλίου, ώστε απ’ τις αρχές του καλοκαιριού να ξεκινήσει η δημιουργία του μελισσοκομικού εργαστηρίου και του μουσείου μελισσοκομίας.

Το πρότζεκτ BeesAbili

Το πρότζεκτ BeesAbili που έλαβε χώρα στην Ιταλία ήταν μια πρωτοβουλία που σκοπό είχε να φέρει την μελισσοκομία κοντά σε ανθρώπους με κινητικά προβλήματα.

Είναι όμως κάτι τέτοιο εφικτό, δεδομένου ότι η μελισσοκομία είναι μια δύσκολη εργασία η οποία ασκείται σε δύσβατα εδάφη στην ύπαιθρο; Κι όμως στην πράξη αποδεικνύεται ότι όχι μόνο ένας άνθρωπος με κινητικά προβλήματα μπορεί να ασχοληθεί με την μελισσοκομία, αλλά μπορεί να είναι και απόλυτα λειτουργικός.

Το BeesAbili προέρχεται από το Disability, το οποίο μεταφράζεται ως “αναπηρία”. Έχει όμως μία άσχημη χροιά καθώς η λέξη μπορεί να μεταφραστεί και ως “δυσλειτουργικός”. Αφαίρεσαν λοιπόν το πρόθεμα “Dis” και στην θέση του έβαλαν το “bees” που σημαίνει μέλισσα, δημιουργώντας μια νέα λέξη με νέα σημασία.

Στο πρότζεκτ αυτό πήραν μέρος αρκετοί ενήλικες αλλά και περίπου 100 παιδιά, με σκοπό να παρακινηθούν να ασχοληθούν με το ευγενές αυτό επάγγελμα, ώστε να ενταχθούν ισότιμα στην κοινωνία και την παραγωγική διαδικασία.

Φυσικά στον χώρο της μελισσοκομίας υπάρχουν αρκετά παραδείγματα ανθρώπων που παρά τα σημαντικά κινητικά προβλήματα, κατάφεραν να είναι απόλυτα λειτουργικοί και εξαίρετοι επαγγελματίες. Όπως για παράδειγμα ο Σλοβένος Abram Jozef, ο οποίος εκμεταλλεύτηκε στο έπακρο τις δυνατότητες του δωματίου μελισσών, που παραδοσιακά χρησιμοποιείται στην χώρα του, για να προστατεύει τις μέλισσες απ’ το κρύο.

Επίσης είναι πολύ ελπιδοφόρο ότι αρκετές εταιρείες πλέον παράγουν ειδικό εξοπλισμό για ανθρώπους με κινητικά προβλήματα, δίνοντάς τους έτσι την δυνατότητα να συμμετέχουν σε όλα τα στάδια της παραγωγής ισότιμα.

Η δημοκρατία της κυψέλης

Όταν οι μέλισσες βρίσκονται σε διαδικασία σμηνουργίας, ετοιμάζονται δηλαδή να εγκαταλείψουν την κυψέλη μαζί με την παλαιά βασίλισσα, οδεύοντας προς τη δημιουργία μιας καινούργιας αποικίας, επιλέγουν την οριστική θέση εγκατάστασης με μια δημοκρατική διαδικασία που παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον.

Στο νέο του βιβλίο «Honeybee Democracy» ο καθηγητής νευροβιολογίας και συμπεριφοράς, Thomas Seeley, περιγράφει την περίπλοκη διαδικασία λήψης αποφάσεων που χρησιμοποιούν οι μέλισσες (Apis mellifera) όταν παίρνουν το τεράστιο ρίσκο να εγκαταλείψουν την κυψέλη τους.

Το φαινόμενο της σμηνουργίας προκαλείται από συνδυασμό ερεθισμάτων. Ένας απ’ τους σημαντικότερους παράγοντες είναι ο υπερπληθυσμός την περίοδο της άνοιξης. Τότε περίπου το 60% των εργατριών μαζί με την παλαιά βασίλισσα εγκαταλείπει την κυψέλη, αφήνοντας πίσω βασιλικά κελιά απ’ όπου θα εκκολαφθεί μια νέα, διαιρώντας ουσιαστικά το σμήνος.

Το σμήνος που εγκαταλείπει την κυψέλη εγκαθίσταται προσωρινά συνήθως σε κάποιο κλαδί δέντρου κοντά στην αρχική του κυψέλη. Οι εργάτριες συγκεντρώνονται σε σφαιρική διάταξη καλύπτοντας τη βασίλισσα τους ώστε να την προστατέψουν. Είναι μια πολύ κρίσιμη περίοδος καθώς αν η βασίλισσα για κάποιο λόγο χαθεί, το σμήνος είναι καταδικασμένο σε αφανισμό.

Τις επόμενες ημέρες, αρκετές εκατοντάδες ανιχνεύτριες αναζητούν από 10 έως 20 υποψήφιες τοποθεσίες σε κουφάλες δέντρων, κοιλότητες βράχων ή άλλα μέρη που μπορούν να προσφέρουν προστασία απ’ τις καιρικές συνθήκες. Το σμήνος ενημερώνεται για κάθε μια απ’ αυτές τις τοποθεσίες μέσω ενός χορού που εκτελούν οι ανιχνεύτριες επιστρέφοντας.

Σύμφωνα με τον Seeley, η διάρκεια εκτέλεσης του χορού υποδηλώνει πόσο καλή είναι η τοποθεσία. Οι μέλισσες διαθέτουν την έμφυτη ικανότητα να μπορούν να κρίνουν πόσο καλές είναι οι υποψήφιες περιοχές εγκατάστασης. Έπειτα άλλες ανιχνεύτριες επιθεωρούν τις περιοχές αυτές και επιστρέφοντας εκτελούν και αυτές τον χορό. 

Όταν ο αριθμός των μελισσών που επισκέπτονται μια υποψήφια περιοχή ξεπεράσει ένα κρίσιμο στάδιο, τότε αυτή η περιοχή επιλέγεται ως η οριστική θέση εγκατάστασης της νέας αποικίας. Αυτό που έχει εξαιρετικό ενδιαφέρον είναι ότι σύμφωνα με τον Seeley, αυτή η διαδικασία λήψης αποφάσεων των μελισσών, θυμίζει τον τρόπο που λειτουργούν οι νευρώνες στους εγκέφαλους πρωτευόντων όταν κι αυτοί καλούνται να πάρουν σημαντικές αποφάσεις.

Και στα σμήνη, όπως και στον εγκέφαλο, καμία μεμονωμένη μέλισσα ή νευρώνας δεν έχει μια γενική εικόνα της κατάστασης, αλλά πολλά ανεξάρτητα άτομα παρέχουν διαφορετικές πληροφορίες τις οποίες τελικά το σύνολο επεξεργάζεται ώστε να αποφασίσει. Παρόμοια συμπεριφορά παρουσιάζουν και τα μυρμήγκια.

Όλα αυτά μας δείχνουν ότι το μελίσσι είναι ένας υπερ-οργανισμός ευφυέστερος απ’ ό,τι τα μέλη που τον απαρτίζουν μεμονωμένα. Οι άνθρωποι έχουν να διδαχτούν πολλά απ’ τον τρόπο με τον οποίο οι μέλισσες λαμβάνουν τις αποφάσεις. Αρκεί να έχουν κι αυτοί κοινά συμφέροντα, όπως ένα σμήνος μελισσών.

πηγή: sciencedaily.com (προσαρμογή: Στράτος Σαραντουλάκης)

Πουτίγκα σοκολάτας με μέλι (χωρίς ζάχαρη)

Μια εύκολη και γρήγορη σοκολατένιας πουτίγκας με μέλι ιδανική για τις νυχτερινές λιγούρες

time

Χρόνος Εκτέλεσης
15 λεπτά
merides

Μερίδες
4
difficulty

Δυσκολία
Εύκολο

 

Συστατικά:
1/4 φλιτζανιού κακάο (χωρίς ζάχαρη)
3 κουταλιές της σούπας κορν φλάουρ
1+1/2 φλιτζάνι γάλα
1/2 φλιτζανιού κρέμα γάλακτος
1/4 φλιτζανιού μέλι κατά προτίμηση ανοιχτόχρωμο και λεπτόρρευστο (πχ πορτοκαλιάς, παλιουριού, ευκαλύπτου κτλ)
60γρ κουβερτούρα ψιλοκομμένη
1 κουταλιά της σούπας εκχύλισμα βανίλιας

Εκτέλεση:
Τοποθετήστε το κακάο και το κορν φλάουρ μέσα σε μία κατσαρόλα και σε μέτρια φωτιά ανακατέψτε μέχρι να αναμειχθεί πλήρως. Σε ξεχωριστή κατσαρόλα, επίσης σε μέτρια φωτιά ζεστάνετε το γάλα, την κρέμα γάλακτος και το μέλι. Προσοχή σε χαμηλή θερμοκρασία ώστε να μην καταστρέψετε τα θρεπτικά στοιχεία του μελιού. Ανακατέψτε τα μείγματα καλά σε μέτρια φωτιά μέχρι το μείγμα να γίνει πυκνό. Προσθέστε τη ψιλοκομμένη σοκολάτα και ανακατέψτε μέχρι να λιώσει. Αποσύρετε απ’ τη φωτιά την κατσαρόλα και αφήστε την για 5 λεπτά. Ρίξτε την βανίλια και ανακατέψτε καλά.

Μοιράστε την πουτίγκα σε διαφορετικά φλιτζάνια και τοποθετήστε την στο ψυγείο. Σερβίρεται κρύα.

* Το Ορεινό Μέλι συνιστά να μη μαγειρεύετε θερμαίνοντας το μέλι σε θερμοκρασίες μεγαλύτερες των 45-50 °C γιατί έτσι χάνονται όλα του τα θρεπτικά συστατικά. *

πηγή: honey.com Η συνταγή είναι των Marie Simmons / Andrews McMeel Publishing, LLC.

Οι άνθρωποι των αετοκορφών, της αυγής, του ήλιου και των καταιγίδων

«Στη διχάλα του δρόμου θα σου αφήσω μια κλάρα, ώστε να ξέρεις ποιο μονοπάτι ν’ ακολουθήσεις. Εγώ θα σε περιμένω λίγο παρακάτω» μου είπε και κλείσαμε το τηλέφωνο. Ακούγονταν αρκετά ηλικιωμένος. Ήταν ακόμα πρωί και η υγρασία στην περιοχή ήταν έντονη. Όταν τον συνάντησα ήταν με την κυρά του. Χαιρετηθήκαμε σαν να γνωριζόμασταν από καιρό· χαιρέτησα και αυτήν, αλλά δεν μου έδωσε σημασία.

Το Ορεινό Μέλι απέκτησε το δικό του σπίτι. Ένα παλιό παραδοσιακό πέτρινο στα ορεινά της Ηπείρου.

Καθώς προχωρούσαμε γύρισα και την κοίταξα. Φαίνονταν βυθισμένη στις σκέψεις της. «Δυστυχώς τα έχει χαμένα εδώ και χρόνια» μου έγνεψε ο κυρ Ηλίας. «Ας καθίσουμε εκεί, ώστε να μπορούμε να την βλέπουμε, γιατί καμιά φορά χάνεται». Το σπίτι του κυρ Ηλία βρισκόταν στον μικρό συνοικισμό της Διάκου που δεν πρέπει να ξεπερνούσε τους 25-30 κατοίκους, σε μια ημιορεινή περιοχή πάνω από τη λίμνη Πουρναρίου. Μια λίμνη η οποία απέπνεε μια μοναδική αίσθηση γαλήνης, με τα σχεδόν ατάραχα νερά της.

Η θέα της λίμνης.

Αμέσως πρόσεξα τα μελίσσια του, τα οποία μάλιστα πρέπει να ήταν καμιά εξηνταριά! Ο κυρ Ηλίας ήταν πλέον 90 ετών και το γεγονός ότι σ’ αυτήν την ηλικία διατηρούσε τόσο πολλά μελίσσια ήταν εντυπωσιακό! Δεν είχα ιδέα ότι ήταν μελισσοκόμος. Είχαμε γνωριστεί στα πλαίσια της αναζήτησης που έκανα στην γύρω περιοχή ώστε να βρω έναν χώρο στον οποίο θα δημιουργούσα ένα μελισσοκομικό εργαστήρι.

Ακριβώς δίπλα απ’ το μελισσοκομείο του, παρατήρησα ότι καλλιεργούσε ζαμπέλα. Αφού χάθηκε για λίγο μέσα στην αποθήκη του, ξαναβγήκε κρατώντας ένα μπουκάλι με τσίπουρο το οποίο μου χάρισε. Ο κυρ Ηλίας ήταν νομάς μελισσοκόμος της Πίνδου την χρυσή εποχή τη μελισσοκομίας, πριν τον ερχομό της βαρρόα. Τότε είχε 100 μελίσσια απ’ τα οποία παρήγαγε γύρω στους 5 τόνους (!!) αδιανόητες σοδειές σήμερα.  Πλέον εδώ και αρκετά χρόνια διατηρούσε ένα στατικό μελισσοκομείο με περίπου 60 κυψέλες, συμπληρώνοντας απλώς την σύνταξή του.

Πανοραμική άποψη της λίμνης

Η θέα της λίμνης ήταν μοναδική και η γαλήνη της περιοχής κάτι ανεκτίμητο. Έχοντας για αρκετά χρόνια περιπλανηθεί με τις μέλισσες στις πλαγιές της Πίνδου, είχα απορρίψει τις περιοχές των μεγάλων υψομέτρων, για χρήση σταθερού μελισσοκομείου, λόγω του κρύου, αλλά και την πεδιάδα με τους πορτοκαλεώνες, καθώς εκεί κατά καιρούς είχα αντιμετωπίσει αρκετά προβλήματα στην ανάπτυξη των μελισσών, πιθανότατα λόγω της αλόγιστης χρήσης φυτοφαρμάκων.

Έτσι είχα καταλήξει να ψάχνω στις περιοχές που βρίσκονταν ενδιάμεσα, σε υψόμετρο 400-500 μέτρων, μιας και ήταν μακριά από καλλιέργειες, δεν είχαν πολύ βαρύ χειμώνα, αλλά κυρίως επειδή παρείχαν δύο βασικές ανθοφορίες ανά έτος. Ανοιξιάτικο ρείκι και φθινοπωρινή κουμαριά.

Ο κυρ Ηλίας ήταν μελισσοκόμος όταν εγώ ήμουν ακόμη αγέννητος κι όμως δεν σταμάταγε να με ρωτάει πράγματα. Έκανε σαν μικρό παιδί. «Τι κάνεις για το άκαρι; Πως το χρησιμοποιείς το οξαλικό οξύ; Είναι δύσκολη η ενστάλαξη; Γιατί τα χέρια μου τρέμουν και φοβάμαι τις αυστηρές δοσολογίες». Ήξερε κάθε φυτό και βότανο της Πίνδου, πιθανότατα όπως κανένας άλλος, αλλά δεν προλάβαινα να τον ρωτήσω τίποτα, γιατί το πάθος του να μάθει ήταν μεγαλύτερο απ’ το να μεταδώσει τις δικές του γνώσεις.

Ένα πράγμα που αγαπώ σ’ αυτή τη δουλειά είναι ότι μπορείς να κάτσεις στο ίδιο τραπέζι με έναν ενενηντάχρονο και όχι μόνο να μιλάς για ώρες, αλλά να υπόσχεσαι ότι θα ξανάρθεις για καφέ και μελισσοκουβέντα.

Το μελισσοκομείο μου κατά την περίοδο της άνοιξης.

Τα περισσότερα μέρη που μου υπέδειξε ο κυρ Ηλίας ήταν δασωμένοι αγροί, τους οποίους οι ιδιοκτήτες τους είχαν εγκαταλείψει για μια καλύτερη ζωή στην Αθήνα ή τα γύρω κεφαλοχώρια, αλλά και παλιά ερειπωμένα πέτρινα σπίτια, που έμοιαζαν σαν να περίμεναν στωικά κάποιον να τα κατοικήσει. Συνεχίζοντας να ψάχνω, λίγα χιλιόμετρα απ’ το σπίτι του κυρ Ηλία, μέσω ενός κακοτράχαλου και δύσβατου δρόμου έφτασα σε μια εξίσου μαγική αλλά και εγκαταλελειμμένη περιοχή.

Έναν ακόμα πιο μικρό οικισμό του οποίου οι δόξες έμοιαζαν να έχουν περάσει ανεπιστρεπτί. Έφερε την περίεργη ονομασία Ρουμάνια, από την τουρκική λέξη orman που σημαίνει δάσος και συχνά αναφέρεται στο αδιάβατο δάσος λόγω της πυκνής βλάστησης. Πολλά χωριά της περιοχής έφεραν ξενικά (κυρίως σλαβικά) ονόματα όπως το Κορφοβούνι, το μεγαλύτερο απ’ όλα, το οποίο παλαιότερα ονομαζόταν Μπρένιστα, κάτι το οποίο άλλαξε το 1928 με απόφαση της τότε κυβέρνησης με σκοπό να δοθεί μια πιο “ελληνική” φυσιογνωμία στο Κράτος…

Το παλιό πέτρινο σπίτι του κυρ Κώστα στα Ρουμάνια Κορφοβουνίου.

Υπήρξαν και άλλοι οικισμοί στην περιοχή με σλαβικά ονόματα όπως η Νεζερίστρα, η Νησίστα, η Αβαρίτσα κ.α. Φαντάζομαι ότι τα Ρουμάνια θα ξέφυγαν αυτών των μαζικών μετονομασιών. Σήμερα αριθμούν 10 κατοίκους, όλοι τους ηλικιωμένοι. Εκεί, σε ένα στενό και απόκρημνο δρομάκι, μια φθινοπωρινή μέρα του Σεπτέμβρη, γνώρισα τον κύριο Κώστα, που ζούσε με μόνη συντροφιά τα λιγοστά πρόβατά του.

Με θέα πάντα τα γαλάζια νερά της τεχνητής λίμνης του Πουρναρίου, που τόσο άλλαξε τη μοίρα αυτού του τόπου, δεν σταμάτησε να μου μιλάει για τα μέρη που έζησε και που αρκετά από αυτά ήταν πλέον σκεπασμένα απ’ τα νερά της λίμνης. Ο μεγάλος του καημός ήταν η ερήμωση της περιοχής, λόγω του υδροηλεκτρικού φράγματος και του οδικού δικτύου που δεν έγινε ποτέ, με αποτέλεσμα το χωριό να αποκοπεί και οι κάτοικοι να αναγκαστούν να μεταναστεύσουν.

Είχα ξεκινήσει αρχικά φέρνοντας λίγα μελίσσια κατά τους φθινοπωρινούς μήνες, τα οποία λίγο πριν μπει ο χειμώνας, φόρτωνα στον «καρνάβαλο» για τα χειμαδιά του κάμπου, όπου ο καιρός είναι πιο ήπιος και την άνοιξη έπαιρνα και πάλι τα βουνά. Ο «καρνάβαλος» ήταν ένα παλιό φορτηγό Mercedes, στο οποίο είχα δώσει αυτό το παρατσούκλι επειδή παρουσίαζε συχνά βλάβες. Το είχα δανειστεί από το θρυλικό λεωφορείο του Βασίλη Τάτση, που έκανε τα επεισοδιακά δρομολόγια των δεκαετιών 1950-60 στην περιοχή αυτή.

Ο αυθεντικός «καρνάβαλος» του Βασίλη Τάτση κατά τα τέλη της δεκαετίας του 50 με αρχές 60.

Με τα χρόνια όμως, από απλώς ένα φθινοπωρινό μελισσοκομείο έγινε η βάση μου. Εδώ έκανα εκτροφή βασιλισσών, εδώ έκοβα τις παραφυάδες μου και από εδώ ξεκινούσα, όταν ο καιρός μαλάκωνε για τις περιοχές των μεγάλων υψομέτρων.

«Κάποτε εδώ ήταν πυκνό δάσος από πουρνάρια και βελανιδιές» μου είπε μια μέρα ο κυρ Κώστας, καθώς είχα κάτσει να ξεκουραστώ απ’ την επιθεώρηση των μελισσιών. «Όμως στις αρχές του 20ου αιώνα, το τοπίο είχε ήδη αλλάξει. Εξαιτίας της εντατικής κτηνοτροφίας και της υλοτόμησης, κυριάρχησε η χαμηλή βλάστηση, τα ρείκια και οι κουμαριές. Οι περιοχές γύρω απ’ τις όχθες του Αράχθου ήταν αρκετά εύφορες. Καλλιεργούνταν ακόμη και καπνός, τον οποίο έκοβαν στον ταμπακόμυλο που υπήρχε στην περιοχή της Διάκου». Ο μύλος αυτός λειτούργησε τον δέκατο ένατο αιώνα και ο ιδιοκτήτης του, ονόματι Γεωργάκης, ήταν κρητικής καταγωγής. Λέγεται μάλιστα ότι ήταν σπάνιας αρχιτεκτονικής κατασκευής, ενώ ερείπια και λιγοστές πέτρες υπάρχουν ακόμη και σήμερα εκεί.

Με την έναρξη των έργων για την κατασκευή του υδροηλεκτρικού φράγματος την δεκαετία του 70, τα πράγματα άλλαξαν. Όταν έγινε η οριστική έμφραξη της σήραγγας και ξεκίνησε να γεμίζει ο ταμιευτήρας, πολλά χωριά και περιουσίες χάθηκαν. «Ο οικισμός της κάτω Καλεντίνης εγκαταλείφθηκε και καταποντίστηκε, όπως και αρκετοί άλλοι που ήταν γύρω απ’ το ποτάμι. Τις περιόδους της παρατεταμένης ανομβρίας, όταν πέφτει η στάθμη της λίμνης, μπορείς να δεις κάποια κτίρια να αποκαλύπτονται, με πιο εντυπωσιακό όλων το παλιό δημοτικό σχολείο», σηκώθηκε και μου έδειξε με το χέρι του απέναντι.

Πράγματι, στις αρχές του φθινοπώρου δημιουργείται ένα μυστήριο, σχεδόν απόκοσμο σκηνικό, όπου μέσα στην ομίχλη του πρωινού, οι στέγες ξεπροβάλλουν απ’ τα νερά, σαν φαντάσματα του παρελθόντος. Εδώ πάνω το νερό μπορεί να μην έφτασε, άλλαξε όμως ριζικά τις ζωές των κατοίκων, πολλοί ισχυρίζονται και το μικροκλίμα της περιοχής. «Στο πέτρινο δημοτικό σχολείο του χωριού, που κτίστηκε το 1934, κάποια περίοδο ο χώρος που χρησιμοποιούνταν ως κατοικία του δασκάλου μετατράπηκε σε δεύτερη αίθουσα διδασκαλίας, λόγω των πολλών μαθητών. Το 1981, την χρονιά που ολοκληρώθηκε το φράγμα, το σχολείο έκλεισε λόγω έλλειψης μαθητών…».

Αν γινόταν πράξη ο περίφημος παραλίμνιος δρόμος που θα αποκαθιστούσε εκείνους που διακόπηκαν από τα νερά και θα αξιοποιούσε τη λίμνη, ίσως τα πράγματα να ήταν διαφορετικά και ο τόπος να μην ερήμωνε. Το σίγουρο είναι ότι η ΔΕΗ δεν έκανε τίποτα απ’ όσα υποσχέθηκε ως αντισταθμιστικά οφέλη για να βοηθηθεί η περιοχή. Απ’ την άλλη όμως το δάσος που είχε χαθεί εξαιτίας της εντατικής κτηνοτροφίας του προηγούμενου αιώνα, είχε αρχίσει να ανακάμπτει και πάλι. Οι παραλίμνιες ζώνες σήμερα θεωρούνται εξαιρετικά παρθένες, κατάφυτες από βελανιδιές, πουρνάρια, αριές, μυρτιές, κουτσουπιές, πλατάνια, ενώ παραμένουν ανέγγιχτες από τον μαζικό τουρισμό.

Το παλιό πέτρινο σπίτι του κυρ Κώστα, χωρίς την πλακοσκεπή η οποία κατέρρευσε.

«Ο πατέρας μου θα ήταν σήμερα 112 ετών…», ο κυρ Κώστας υπολόγιζε την ηλικία των νεκρών σαν να συνέχιζαν να ζουν, μια πολύ ενδιαφέρουσα προσέγγιση, μια άλλη φορά μου είχε αναφέρει και τον παππού του, ο οποίος θα ήταν 136 ετών «…ο πατέρας μου ήταν σιδεράς. Πριν την δημιουργία της λίμνης, έρχονταν από τα γύρω χωριά, για να τους κάνει διάφορες εργασίες. Μέχρι και την δεκαετία του 50 δεν υπήρχαν χρήματα εδώ. Έτσι γίνονταν ανταλλαγή προϊόντων, τα οποία φόρτωναν και μετέφεραν με ζώα. Πήγαιναν στους αλευρόμυλους της περιοχής να αλέσουν τα γεννήματα όπως τα λέγαν παλιά, τα σιτάρια και τα καλαμπόκια.

Η πεζούλα στην οποία βρίσκεται το ερειπωμένο σπίτι δεν είναι προσβάσιμη με αυτοκίνητο.

Ό,τι είχε έφερνε ο καθένας. Όσοι δεν είχαν κάτι να ανταλλάξουν, πρόσφεραν εργασία. Όλοι τότε στο χωριό ζούσαν απ’ τα κήπια και έτσι ο πατέρας μου τους έβαζε να σκάβουν λάκκες (πεζούλες) ώστε να τις καλλιεργήσουμε για το σπίτι. Ό,τι βλέπεις εδώ έχει σκαφτεί με το χέρι, με σκαμπάνια, φτιάρια και παραμίνες. Όπως καταλαβαίνεις ήταν μια σκληρή και επίπονη εργασία. Οι χώροι που χρησιμοποιείς σήμερα για τα μελίσσια, έχουν δημιουργηθεί με αυτό τον τρόπο. Σκάβοντας με το χέρι, απ’ την αυγή μέχρι το σούρουπο, από ανθρώπους που δεν είχαν κάτι να ανταλλάξουν…»

Πράγματι όταν κάποια στιγμή αργότερα, έλεγξα τους δασικούς χάρτες της περιοχής, οι πεζούλες αυτές υπήρχαν ήδη το 1945. «Μέχρι να τελειώσει η δουλειά έμεναν στο σπίτι μας». Ένα πέτρινο σπίτι του 1935. Υπήρχε μία πέτρα με χαραγμένη την ημερομηνία επάνω δεξιά, εγκαταλελειμμένο εδώ και σχεδόν 40 χρόνια. Ακόμα και έτσι όμως άντεξε μέχρι το 2010 όταν και η βαριά παραδοσιακή πλακοσκεπή του κατέρρευσε.

«Την δεκαετία του 90, είχε πέσει πάνω του μια τεράστια βελανιδιά και παρ’ όλα αυτά δεν έπαθε σοβαρή ζημιά. Δυστυχώς όμως έβαζε νερό και με τον καιρό σάπισαν τα δοκάρια που συγκρατούσαν την σκεπή με αποτέλεσμα να πέσει. Κανένας δεν τα βάζει με το νερό… Είχε βοηθήσει όλο το χωριό για να χτιστεί, όταν παντρεύτηκαν οι γονείς μου. Αντί δώρου. Έτσι έκαναν εδώ».

Η πέτρα με την ημερομηνία κατασκευής του σπιτιού.

Δεν μπορώ να περιγράψω με λόγια την αίσθηση που μου προκάλεσε η θέα την πρώτη φορά που βρέθηκα σ’ αυτό το σπίτι. Αν μπορούσε με κάποιο τρόπο να αναστηλωθεί, διατηρώντας όσο γίνεται την αισθητική του, θα μπορούσε να γίνει ένα εξαιρετικό παραδοσιακό μελισσοκομικό εργαστήρι. Δίπλα απ’ το σπίτι μάλιστα ο πατέρας του κυρ Κώστα διατηρούσε κάποτε μέλισσες μέσα σε κουβέλια, τις παλιές παραδοσιακές κυψέλες που φτιάχνονταν από κούφιους κορμούς δέντρων.

Η θέα απ’ το εγκαταλελειμμένο πέτρινο σπίτι του κυρ Κώστα.

«Οι περισσότεροι έφυγαν μετά το φράγμα. Τότε δεν υπήρχε ούτε αυτός ο τσιμεντένιος δρόμος που υπάρχει σήμερα και δεν υπήρχαν δουλειές εδώ. Έπρεπε να περπατάνε 2 ώρες μέχρι να φτάσουν στον Έλατο και να βρουν κανένα μεροκάματο».

Υπήρχαν αρκετά θέματα για τα οποία έπρεπε να πάρω αποφάσεις. Για παράδειγμα η περιοχή αυτή είχε αρκετά απότομες πλαγιές, πολύ πυκνή βλάστηση και οι περισσότερες πεζούλες δεν ήταν προσβάσιμες με αυτοκίνητο. Η μεταφορά των μελισσιών από εκεί ήταν πολύ δύσκολη και κουραστική, οπότε θα έπρεπε να ανοιχτούν δρόμοι ώστε να μπορεί να φορτώνει και να ξεφορτώνει το φορτηγό. Επίσης η κίνηση με το φορτηγό, στους στενούς και απόκρημνους αγροτικούς δρόμους της περιοχής, ήταν αρκετά δύσκολη έως και επικίνδυνη, ειδικά τις νύχτες που γίνονται οι μεταφορές.

Το οδικό δίκτυο στα Ρουμάνια αποτελείται κυρίως από δύσβατους χωματόδρομους και έναν κεντρικό στενό τσιμεντένιο δρόμο.

Θυμάμαι ένα πρωί ότι είχα πετύχει τον κυρ Κώστα σ’ αυτή την ηλικία να σκαρφαλώνει με μία αυτοσχέδια σκάλα στον στύλο της ΔΕΗ για να αλλάξει τη λάμπα, καθώς κανείς δεν έρχονταν να το κάνει αυτό. Τι ειρωνεία! Αυτοί που υπόσχονταν αντισταθμιστικά μέτρα δεν έρχονταν τώρα να αλλάξουν ούτε τις λάμπες. Συνάμα όταν χιόνιζε τον χειμώνα, τα Ρουμάνια παρέμεναν αποκλεισμένα μέχρι να λιώσει το χιόνι, μιας και τα εκχιονιστικά δεν πήγαιναν ποτέ εκεί. Μία χρονιά μάλιστα είχα διασχίσει πεζός τα χιονισμένα βουνά για να δω σε τι κατάσταση βρίσκονταν τα μελίσσια που ήταν θαμμένα για μέρες κάτω απ’ το χιόνι. Δεν ήταν λοιπόν παράδεισος. Ήταν όμως ένα μέρος στο οποίο με οδήγησαν οι μέλισσες και αυτό που πάντα έκανα είναι να τις ακολουθώ.

«Δεν μου έχουν απομείνει πολλά χρόνια ζωής. Θα ήθελα να περάσω τα τελευταία μου, ήσυχα, ψαρεύοντας στην Κορωνησία. Κουράστηκα εδώ πάνω… Με πονάει που βλέπω το πατρικό μου να έχει μετατραπεί σε χαλάσματα. Αν πιστεύεις ότι μπορείς να του δώσεις και πάλι ζωή θα μου έδινες μεγάλη χαρά.» μου είπε κάποια στιγμή ο κυρ Κώστας.

Το μελισσοκομείο μου κατά την περίοδο της άνοιξης.

Είχε φτάσει μεσημέρι μέχρι να ξεμπερδέψουμε με διάφορα γραφειοκρατικά και να γίνουμε δεκτοί στο γραφείο του εκτιμητή της εφορίας Άρτας. Μέχρι εκεί βέβαια είχαν προηγηθεί 8 μήνες σε πολεοδομίες, δασαρχεία, δήμους κτλ. Ποτέ στο παρελθόν δεν είχε γίνει αγοραπωλησία οικοπέδου στην περιοχή και έτσι ο υπάλληλος της εφορίας έπρεπε να προσδιορίσει την αντικειμενική αξία ώστε να προκύψει ο φόρος μεταβίβασης.

Ένα μέρος της έκτασης που θέλαμε να μεταβιβάσουμε ήταν εντός σχεδίου και ως εκ τούτου είχε διαφορετική φορολογία απ’ τους αγρούς. Έβγαλε ένα βιβλίο, το οποίο πρέπει να ήταν εκεί από την σύσταση του ελληνικού κράτους, μιας και το χαρτί είχε σχεδόν λιώσει, ενώ στις χειρόγραφες σελίδες του, με δυσκολία μπορούσες να διακρίνεις τι έγραφε. Εκεί υπήρχαν όλοι οι οικισμοί και τα χωριά του νομού με τις αντικειμενικές αξίες που τους είχαν δοθεί.

Αφού σκέφτηκε για αρκετή ώρα, γυρίζοντας με μεγάλη προσοχή τις εύθραυστες σελίδες του βιβλίου του, με κοίταξε και μου είπε «Τα βουνά έχουν εγκαταλειφθεί απ’ τους ανθρώπους. Όσοι έχουν απομείνει εκεί πάνω είναι ήρωες και το γεγονός ότι ένας νέος όπως εσύ, θέλει να πάει να δουλέψει εκεί, είναι πολύ σημαντικό. Όμως δε μπορώ να ορίσω πολύ χαμηλή τιμή γιατί μετά θα μου πουν ότι κάνω κοινωνική πολιτική.»

Ποτέ δεν κατάλαβα γιατί μου τα είπε όλα αυτά. Ίσως να σκέφτηκε ότι με 1 στους 2 ανθρώπους να ζει πλέον στην πόλη, η πολιτεία θα έπρεπε να δίνει κίνητρα στους νέους να επιστρέψουν στα ορεινά της Ηπείρου. Προσωπικά πιστεύω πως ό,τι κίνητρα και διευκολύνσεις ήταν να δοθούν, δόθηκαν στις πολυεθνικές των εξορύξεων.

Η θέα της λίμνης από τα Ρουμάνια. Στο βάθος διακρίνονται τα Τζουμέρκα.

Σε αυτή την ξεχασμένη γη λοιπόν, έβαλα μπρος να φτιάξω ένα μελισσοκομικό εργαστήρι και ένα μουσείο ελεύθερο για το κοινό. Έναν χώρο όπου ο επισκέπτης θα μπορεί να δει από κοντά αντικείμενα της δουλειάς, κοφίνια, κουβέλια, βρασκιά και παλιές κυψέλες αλλά και διάφορα αγροτικά εργαλεία μιας άλλης εποχής. Όλη η υπόλοιπη έκταση θα αφεθεί στην ίδια τη φύση και θα γίνουν μόνο μικρές επεμβάσεις, που σκοπό θα έχουν να καταστούν προσβάσιμες κάποιες πλαγιές.

* Ο τίτλος του άρθρου είναι δανεισμένος από το εξαιρετικό βιβλίο του Νίκου Καρατζένη Οι νομάδες κτηνοτρόφοι των Τζουμέρκων (οι άνθρωποι των αετοκορφών, της αυγής, του ήλιου και των καταιγίδων). Άρτα 1991.

Στράτος Σαραντουλάκης
Μελισσοκόμος