Πέρα από κάθε…επιστημονική φαντασία!

Οι μέλισσες είναι ένα έντομο που συνεχώς μας εκπλήσσει… Είναι για παράδειγμα το μοναδικό ον μαζί με τον άνθρωπο, το οποίο συσκευάζει την τροφή του (σφραγίζει το μέλι). Εντυπωσιακό είναι επίσης ότι αφού βρει μια περιοχή με τροφή, στη συνέχεια θα επιστρέψει, αφού ενημερώσει τις υπόλοιπες, ακολουθώντας τη συντομότερη διαδρομή, επιλύοντας το πρόβλημα του περιπλανώμενου πωλητή με ταχύτερο αλγόριθμο από αυτούς που χρησιμοποιούνται στις σύγχρονες προγραμματιστικές θεωρίες… Νομίζω όμως ότι αυτό που προκαλεί πραγματικά δέος είναι ο τρόπος με τον οποίο γίνεται η κατανομή της εργασίας. Δεν υπάρχει κάποια Αρχή ή κάποιο μέλος που να καθορίζει το ποιες εργασίες πρέπει να εκτελεστούν και από ποιους. Η κοινωνία της μέλισσας είναι αταξική και αναρχική κατά μία έννοια…

Anand-Varma1φωτογραφία του Anand Varma

Παρ’ όλα αυτά η κοινωνία αυτή κάποιες φορές μπορεί να γίνει απίστευτα σκληρή ή κυνική. Για παράδειγμα αν μία μάνα δεν κάνει καλά τη δουλειά που έχει αναλάβει, δηλαδή να γεννά, θανατώνεται και αντικαθίσταται απ’ τις εργάτριες. Επίσης ενώ οι κηφήνες είναι γενικά αποδεκτοί τις περιόδους που υπάρχει έξω καλοκαιρία και αφθονία σε τροφή, όταν μπει το φθινόπωρο απομακρύνονται βίαια από τη φρουρά, καθώς δεν συμμετέχουν στις εργασίες και θεωρούνται κοινωνικό βάρος που απειλεί την επιβίωση της αποικίας τον χειμώνα.

Ο τρόπος που είναι δομημένη η κοινωνία της μέλισσας όμως, χρίζει περαιτέρω ανάλυσης από κοινωνιολογικής άποψης. Η οργάνωση μίας αποικίας μελισσών είναι απαραίτητη προϋπόθεση για την επιβίωση της. Οι δραστηριότητες και η συµπεριφορά των µελισσών έχουν ως στόχο πάντα το συμφέρον του συνόλου και ποτέ το ατομικό. Απόδειξη αυτού είναι ότι οι εργάτριες μέλισσες υπερασπίζονται το μελίσσι τους, κεντρίζοντας τον εκάστοτε εισβολέα, παρότι γνωρίζουν ότι έτσι θα επέλθει ο θάνατος τους, αλλά και το γεγονός ότι εργάζονται κυριολεκτικά μέχρι θανάτου ώστε να συλλέξουν αρκετή τροφή, ικανή για την επιβίωση της αποικίας το χειμώνα. Σε μία αποικία μελισσών λοιπόν, υπάρχουν διακριτές εργασίες για κάθε μέλος του συνόλου, οι οποίες δεν καθορίζονται από κάποιον ή κάποια ομάδα, αλλά κάθε µέλος επιτελεί µια συγκεκριμένη εργασία ανά πάσα στιγμή. Αυτές οι εργασίες εκτελούνται αυτοβούλως και είναι αυτές που απαιτούν οι ανάγκες τη δεδομένη στιγμή.

Κατανομή εργασιών σε μια τυπική αποικία μελισσών.

Στην κοινωνία των µελισσών, η κατανομή εργασίας µεταξύ των εργατριών µελισσών είναι στενά συνδεδεµένη µε την ηλικία τους. Αυτός είναι ο βασικός κανόνας, αλλά η κατανομή γίνεται διαφορετικά αν οι συνθήκες το επιτάσσουν. Σύμφωνα λοιπόν με τον Lindauer, 1953 μία μέλισσα εκτελεί τις παρακάτω εργασίες:

• καθαρίστρια (καθαρίζει κελιά, 1η-6η µέρα)
• σφραγίζει τα κελιά του γόνου (3η-5η µέρα)
• παραµάνα (φροντίζει αρχικά τις νεαρές προνύμφες και αργότερα τις μεγαλύτερης ηλικίας, 6η-13η µέρα)
• Βασιλική φρουρά (ταΐζει και περιποιείται τη βασίλισσα, 6η-13η µέρα)
• καθαρίζει την κυψέλη (10η-20η µέρα)
• πτήσεις προσανατολισμού (ξεκινάει τις πρώτες εκπαιδευτικές πτήσεις, γύρω στην 20η μέρα)
• παραλαµβάνει το εισερχόμενο νέκταρ και ‘πακετάρει’ τη γύρη (10η-20η µέρα)
• χτίζει κελιά (εκκρίνοντας κερί 13η-20η µέρα)
• αερίστρια (χτυπάει τα φτερά της για να διατηρεί σταθερή την θερμοκρασία μέσα στην κυψέλη, 15η-23η µέρα)
• φρουρά της πύλης (φρουρεί την είσοδο, 16η-28η µέρα)
• συλλέκτρια γύρης (20η µέρα και µετά)
• συλλέκτρια νέκταρος (20η µέρα και µετά)
• συλλέκτρια πρόπολης (20η µέρα και µετά)
• συλλέκτρια νερού (λόγω επικινδυνότητας, αυτή η εργασία εκτελείται μόνο απ’ τις πιο έμπειρες 25η µέρα και µετά)

Η βασίλισσα (μάνα) έχει αναλάβει τη γέννα, την ανανέωση, δηλαδή, του πληθυσμού. Είναι το μοναδικό μέλος αυτής της κοινωνίας που έχει μία και μοναδική εργασία (δεν αλλάζει) καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής της. Την ονομάζουμε βασίλισσα όχι γιατί έχει κάποια εξουσία μέσα στην κυψέλη αλλά λόγω της σημαντικότητας, για την επιβίωση του μελισσιού, εργασίας την οποία εκτελεί. Οι κηφήνες δεν εκτελούν εργασία, αν και τελευταίες έρευνες δείχνουν ότι συμμετέχουν σε κάποιες, όπως για παράδειγμα τον αερισμό αλλά όχι εντατικά. Τον περισσότερο χρόνο τους πάντως οι εργάτριες τον περνούν σε απραξία, εποπτεύοντας ή παρατηρώντας άλλες εργάτριες και αποτελώντας εφεδρείες για συγκεκριμένες εργασίες. Επίσης, ενδέχεται τη στιγμή της απραξίας να παράγουν κερί ή βασιλικό πολτό (Lindauer, 1953; Winston, 1987). Είναι σημαντικό πάντως ότι οι μέλισσες δεν γνωρίζουν εκ γενετής να εκτελούν αυτές τις εργασίες αλλά εκπαιδεύονται απ’ τις γηραιότερες. Μια µέλισσα µπορεί να ασχολείται µε την ίδια εργασία για πολλές µέρες ή να κάνει πολλές διαφορετικές εργασίες µέσα σε µια µέρα. Επίσης, υπάρχει επικάλυψη ηλικιών µεταξύ των διαφόρων εργασιών. Η εργασία που κάνει κάθε εργάτρια σε µια δεδοµένη χρονική στιγµή της ζωής της είναι στενά συνδεδεµένη µε τα επίπεδα της νεανικής ορµόνης και άρα µε το στάδιο ανάπτυξης συγκεκριµένων αδένων στο σώµα (Robinson, 1985).

bee-images-hd-20998-21535-hd-wallpapers

Είναι όμως βέβαιο ότι η κατανομή των εργασιών καθορίζεται κυρίως από τις εκάστοτε ανάγκες του µελισσιού (Winston, 1987). Πρόσφατο πείραμα μάλιστα το οποίο έγινε στο Πανεπιστήμιο Τζονς Χόπκινς του Λονδίνου αποδεικνύει ακριβώς αυτό, ότι δηλαδή ναι μεν η κατανομή καταρχήν γίνεται με βάση την ηλικία, αλλά αν οι συνθήκες το επιτάσσουν αυτό μπορεί να αλλάξει. Οι ερευνητές ξεκίνησαν το πείραμα αφήνοντας θηλυκές μέλισσες της ίδιας ηλικίας να εγκατασταθούν σε μια άδεια κυψέλη. «Όταν οι νεαρές μέλισσες μπαίνουν για πρώτη φορά στην κυψέλη, μοιράζουν αυτόματα τις δουλειές έτσι ώστε να υπάρχει μια σωστή αναλογία τροφών και τροφοσυλλεκτριών» εξηγεί ο Δρ Φάινμπεργκ. Εξετάζοντας το μοτίβο μεθυλίωσης στους εγκεφάλους 21 τροφών και 21 τροφοσυλλεκτριών, οι ερευνητές εντόπισαν 155 σημεία του γονιδιώματος που παρουσίαζαν διαφορές ανάμεσα στις δύο ομάδες. Στην επόμενη φάση, οι ερευνητές εξέτασαν το κατά πόσο αυτές οι επιγενετικές αλλαγές ήταν μόνιμες. Για το λόγο αυτό απομάκρυναν τις περισσότερες τροφούς από την αποικία, και παρατήρησαν τότε ότι αρκετές από τις τροφοσυλλέκτριες μετατράπησαν μυστηριωδώς σε τροφούς, προκειμένου να αποκαταστήσουν την ισορροπία της αποικίας.

Όπως τονίζει ο Δρ Φάινμπεργκ η έρευνά του είναι η πρώτη που αναγνωρίζει το ρόλο της αναστρέψιμης μεθυλίωσης στη συμπεριφορά και τον τρόπο ζωής ενός ζώου. Η μελέτη δημοσιεύεται στην επιθεώρηση Nature Neuroscience.

Από τις εργασίες των μελισσών ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει αυτή της αερίστριας. Οι μέλισσες είναι γενικά δραστήριες σε θερμοκρασίες μεταξύ 10°C και 38°C. Όταν ή εξωτερική θερμοκρασία είναι χαμηλότερη οι παραμάνες μέλισσες σχηματίζουν μελισσόσφαιρα, καλύπτοντας με το σώμα τους τον γόνο, για την εκτροφή του οποίου είναι απαραίτητη η σταθερή θερμοκρασία των 35°C. Όταν η εξωτερική θερμοκρασία είναι υψηλότερη, δροσίζουν την κυψέλη συλλέγοντας νερό και αερίζοντας τα φτερά τους.

63484f31184babc9f7601a652b70ae66

Ενδιαφέρον επίσης έχει η διαδικασία με την οποία οι συλλέκτριες μέλισσες συλλέγουν την τροφή. Χρησιμοποιώντας τη θέση του ήλιου ως οδηγό, τυπώνουν στη μνήμη τους την προβολή της γωνίας που σχηματίζεται από τα σημεία: 1. θέση του ήλιου, 2. κυψέλη και 3. τοποθεσία τροφής και έτσι πηγαινοέρχονται χωρίς περιπλανήσεις. Σε μέρες με μερική συννεφιά, ακόμα κι αν δεν φαίνεται ο ήλιος, οι μέλισσες βρίσκουν την ακριβή του θέση από το διαθλώμενο φως. Σε μέρες δε με ολική συννεφιά, και πάλι οι μέλισσες προσανατολίζονται με τον ήλιο, γιατί βλέπουν το υπεριώδες φως που διαπερνά τα σύννεφα. Παρατηρήθηκε ότι συλλέκτριες έκαναν ταξίδια μέχρι και 13,7 χιλιομέτρων για να συλλέξουν τροφή. Αν και συνήθως δεν ξεπερνούν τα 4-5 χιλιόμετρα. Πάντως ακόμα και στα μεγάλης διάρκειας ταξίδια, που η θέση του ήλιου αλλάζει, η εργάτρια κάνει τις απαιτούμενες διορθώσεις, χάρις στην έντονα ανεπτυγμένη αίσθηση του χρόνου που έχει, και βρίσκει εύκολα την κατοικία της. Οι συλλέκτριες κάνουν μακρινά ταξίδια ακόμα και όταν υπάρχει τροφή σε κοντινές αποστάσεις, αν η ανθοφορία που βρίσκεται μακριά είναι πιο ελκυστική. Έτσι αυξάνουν τη δυνατότητα συλλογής από μεγαλύτερη ποικιλία λουλουδιών, και επιτρέπουν στο μελίσσι να κάνει πλουσιότερη τη σύνθεση των τροφών που συλλέγει. Σε περιόδους που η ανθοφορία είναι μειωμένη, παρατηρείται συχνά, μια εργάτρια να συγκρούεται με μια ξένη που εισέρχεται στην περιοχή της, με σκοπό να την παρεμποδίσει να συλλέξει.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s