Ο πληθυσμός των μελισσών στις ολλανδικές πόλεις παραμένει σταθερός χάρη στη στρατηγική επικονίασης

Τα «ξενοδοχεία μελισσών», οι «στάσεις μελισσών» και οι «αυτοκινητόδρομοι μελιού» είναι μερικές από τις τεχνικές που οι Ολλανδοί πιστεύουν ότι συμβάλουν ώστε να παραμείνουν σταθεροί οι πλυθησμοί των μελισσών που ζουν στις πόλεις τα τελευταία χρόνια, έπειτα από μια περίοδο ανησυχητικής μείωσης.

Την περασμένη εβδομάδα, περισσότερα από 11.000 άτομα από όλη την Ολλανδία συμμετείχαν σε μια καταμέτρηση μελισσών στο πλαίσιο της τέταρτης εθνικής απογραφής μελισσών. Οι ενθουσιώδεις εθελοντές, εξοπλισμένοι με μια λίστα που απεικονίζει τις πιο συνηθισμένες μέλισσες αυτή την εποχή του χρόνου πέρασαν 30 λεπτά στους κήπους τους καταγράφοντας τους επισκέπτες των φυτών τους. Στο τέλος της απογραφής, την Κυριακή 18 Απριλίου, είχαν καταγραφεί περισσότερες από 200.000 μέλισσες, συρφίδες και πεταλούδες.

Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι οι πληθυσμοί, τουλάχιστον των αστικών μελισσών, παρέμειναν σταθεροί. Ο Vincent Kalkman, εντομολόγος του ερευνητικού κέντρου για τη βιοποικιλότητα, Naturalis Biodiversity Center, στο Λέιντεν της Ολλανδίας είπε «Καταγράφηκαν 18 με 20 μέλισσες, κατά μέσο όρο, σε κάθε κήπο κατά τη διάρκεια της καταμέτρησης. Αυτοί οι αριθμοί παρέμειναν σταθεροί με την πάροδο των ετών, υποδηλώνοντας ότι δεν υπάρχει σημαντική πτώση στους αστικούς κήπους».

Η μέλισσα (Apis mellifera) ήταν η πιο συνηθισμένη, με περισσότερες από 55.000 παρατηρήσεις, ενώ η κόκκινη μέλισσα (Osmia bicornis) και ο βομβίνος (Bombus terrestris) ακολούθησαν με περίπου 13.000 και 12.800 καταγραφές αντίστοιχα. «Η απογραφή των μελισσών αφορά τη συλλογή δεδομένων, αλλά έχει στόχο να ευαισθητοποιήσει τους ανθρώπους σχετικά με τα διάφορα είδη μελισσών που επισκέπτονται τους κήπους τους», δήλωσε ο Kalkman.

Με περισσότερο από το ένα τέταρτο των μελισσών που καταγράφηκαν στην απογραφή του 2021 να είναι μελιτοφόρες μέλισσες, δηλαδή μέλισσες που εκτρέφονται από μελισσοκόμους και χρησιμοποιούνται στην μελισσοκομία, ο Kalkman ανησυχεί ότι θα μπορούσαν να ανταγωνίζονται με τις άγριες μέλισσες για την τροφή. «Η αύξηση του αριθμού των αστικών μελισσοκόμων θα μπορούσε να οδηγήσει σε αύξηση του ανταγωνισμού για την τροφή μεταξύ των εκτρεφομένων μελισσών και των άγριων. Πρέπει να συνεργαστούμε με τους μελισσοκόμους ώστε να αυξήσουμε τις πηγές τροφίμων (λουλούδια) για όλες τις μέλισσες».

Ο γηγενής πληθυσμός άγριων μελισσών στις Κάτω Χώρες έχει μειωθεί από τη δεκαετία του 1940, με το πρόβλημα να εντοπίζεται κυρίως στις γεωργικές περιοχές της χώρας. Μέχρι πριν από 50 χρόνια, αυτές οι περιοχές παρουσίαζαν μεγάλη ποικιλία άγριων λουλουδιών που συντηρούσαν υγιείς τους πληθυσμούς των μελισσών. Όμως, η πίεση στους αγρότες για αυξημένη παραγωγή, οδήγησε σε χωράφια στα οποία δεν υπάρχει πια χώρος για τη φύση. Μεγάλα τμήματα γεωργικής γης στερούνται σχεδόν εξολοκλήρου αγριολούλουδων, με αποτέλεσμα τη μείωση του αριθμού των μελισσών, ένα φαινόμενο που επιδεινώνεται περαιτέρω από τη χρήση επιβλαβών φυτοφαρμάκων στη γεωργία.

«Η οικονομική σημασία των γεωργικών περιοχών καθιστά δύσκολη την αλλαγή των πραγμάτων εκεί», μας λέει ο Kalkman. Περισσότερα από τα μισά είδη μελισσών των Κάτω Χωρών βρίσκονται σε κίνδυνο. Οι Κάτω Χώρες είναι ο δεύτερος μεγαλύτερος εξαγωγέας γεωργικών προϊόντων στον κόσμο, μετά τις ΗΠΑ. Αναγνωρίζοντας τον κρίσιμο ρόλο που διαδραματίζουν οι άγριες μέλισσες στη γονιμοποίηση των καλλιεργειών τροφίμων, ιδίως των οπωροκηπευτικών, μια εθνική στρατηγική επικονίασης ανακοινώθηκε το 2018. Η στρατηγική η οποία υπογράφτηκε 43 κυβερνητικούς και μη κυβερνητικούς εταίρους, περιλαμβάνει 70 πρωτοβουλίες που στοχεύουν στη δημιουργία περισσότερων τόπων ωοτοκίας για τις μέλισσες και ενίσχυση των περιοχών που μπορούν να τραφούν.

Στο Άμστερνταμ για παράδειγμα έλαβαν χώρα διάφορες πρωτοβουλίες, φιλικές για τις μέλισσες, όπως τα «ξενοδοχεία μελισσών» (ένα σύνολο από οπές και κοιλότητες ώστε να βρίσκουν καταφύγιο μοναχικές μέλισσες), αντικαθιστώντας το γρασίδι στους δημόσιους χώρους, σε συνδυασμό με γηγενή ανθοφόρα φυτά και απαγόρευση χημικών. Στην Ουτρέχτη κατασκευάστηκαν «στάσεις μελισσών», δηλαδή στάσεις λεωφορείων, οι στέγες των οποίων καλύφθηκαν με φυτά που σκοπό έχουν να προσελκύσουν μέλισσες, ενώ απορροφούν σωματίδια σκόνης και νερό βροχής. Από το 2018, έχουν εγκατασταθεί 316 τέτοιες «στάσεις μελισσών».

Απ’ την άλλη η Deborah Post ξεκίνησε τους «αυτοκινητόδρομους μελιού» μια επιχείρηση που συνεργάζεται με τους δήμους και φυτεύει αγριολούλουδα στον διαθέσιμο χώρο στις πλευρές των αυτοκινητοδρόμων, των σιδηροδρόμων και των πλωτών οδών, εξασφαλίζοντας έτσι τροφή και καταφύγιο στις μέλισσες. Ενόψει μιας ταχείας αστικοποίησης η οποία συντελείται στις Κάτω Χώρες ο Kalkman είπε: «Η ολλανδική κυβέρνηση στοχεύει να κατασκευάσει εκατοντάδες χιλιάδες νέα σπίτια τα επόμενα χρόνια. Πρέπει λοιπόν να σκεφτούμε τρόπους με τους οποίους μπορούμε να διατηρήσουμε τη φύση παράλληλα με τον αύξηση των πόλεων». 

πηγή: The Guardian

Η αρχαία κεραμική αποκαλύπτει νέα στοιχεία για τη συλλογή μελιού στην υποσαχάρια Αφρική

Το μέλι είναι το παλαιότερο γλυκαντικό στην ιστορία της ανθρωπότητας και για χιλιάδες χρόνια το μόνο. Υπάρχουν σπηλαιογραφίες που απεικονίζουν κυνηγούς μελιού ήδη από την την 6η χιλιετία π.Χ. ενώ αρχαία Αιγυπτιακά ανάγλυφα απεικονίζουν τη συλλογή, το φιλτράρισμα και την αποθήκευση μελιού κατά την 5η Δυναστεία (2500 π.Χ.) Όμως στην υποσαχάρια Αφρική υπήρχε έλλειψη αρχαιολογικών ευρημάτων· μέχρι σήμερα.

Η ανάλυση των χημικών υπολειμμάτων των τροφίμων σε αγγεία άλλαξε ριζικά όσα γνωρίζαμε. Αρχαιολόγοι του Πανεπιστημίου Γκαίτε σε συνεργασία με χημικούς του Πανεπιστημίου του Μπρίστολ μπόρεσαν να εντοπίσουν υπολείμματα κεριού μελισσών σε αγγεία 3500 ετών του πολιτισμού Νοκ. Ο πολιτισμός Νοκ, εμφανίστηκε περίπου το 1000 π.Χ. και υπήρξε οργανωμένη κοινωνία της πρώιμης εποχής του Σιδήρου στην περιοχή της κεντροδυτικής Αφρικής (στην περιοχή της σημερινής Νιγηρίας). Κατά τις εκτιμήσεις των αρχαιολόγων γινόταν χρήση του σιδήρου με τήξη και σφυρηλάτηση για την παραγωγή εργαλείων, ενώ ο πολιτισμός είναι γνωστός για τα περίτεχνα γλυπτά τερακότα.

Μέχρι πριν από λίγα χρόνια, το κοινωνικό πλαίσιο μέσα στο οποίο είχαν δημιουργηθεί αυτά τα γλυπτά ήταν εντελώς άγνωστο. Οι άνθρωποι αυτοί είχαν εξημερωμένα ζώα ή ήταν κυνηγοί; Οι αρχαιολόγοι συνήθως χρησιμοποιούν οστά ζώων που προέρχονται από ανασκαφές για να απαντήσουν σε αυτές τις ερωτήσεις αλλά στην περιοχή αυτή το έδαφος είναι τόσο όξινο που δεν διατηρούνται τα οστά. Επίσης παρατηρήθηκε μεγάλη έξαρση του φαινομένου της αρχαιοκαπηλίας και λεηλασίας των αρχαιολογικών χώρων που δημιούργησε μια ακόμα επιπλέον δυσκολία ως προς την εξέταση και κατανόηση του πολιτισμού αυτού.

Όμως η ανάλυση των μοριακών υπολειμμάτων των τροφίμων στην κεραμική ανοίγει νέες δυνατότητες. Αυτό συμβαίνει επειδή η επεξεργασία φυτικών και ζωικών προϊόντων σε πήλινα δοχεία απελευθερώνει σταθερές χημικές ενώσεις, ειδικά λιπαρά οξέα (λιπίδια), τα οποία μπορούν να διατηρηθούν στους πόρους των τοιχωμάτων των αγγείων για χιλιάδες χρόνια και μπορούν να ανιχνευθούν με τη βοήθεια της αέριας χρωματογραφίας.

Προς μεγάλη έκπληξη των ερευνητών βρέθηκαν πολλά άλλα συστατικά εκτός των υπολειμμάτων άγριων ζώων, επεκτείνοντας σημαντικά το μέχρι τότε γνωστό φάσμα ζώων και φυτών που χρησιμοποιούνταν από τους πολιτισμούς της εποχής. Υπάρχει μάλιστα ένα πλάσμα που δεν περίμεναν: η μέλισσα. Το ένα τρίτο των θραυσμάτων που εξετάστηκαν περιείχαν υπολείμματα κεριού μελισσών.

Οι ερευνητές εικάζουν ότι οι άνθρωποι αυτοί προσπάθησαν να διαχωρίσουν το μέλι απ’ το κερί θερμαίνοντάς το στα δοχεία αυτά. Θεωρούν επίσης πιθανό ότι το μέλι επεξεργάστηκε μαζί με άλλες πρώτες ύλες από ζώα ή φυτά, ή ότι έφτιαχναν υδρόμελι. Μια άλλη πιθανότητα είναι η χρήση πήλινων δοχείων ως κυψέλες, όπως εφαρμόζεται μέχρι σήμερα στις παραδοσιακές αφρικανικές κοινωνίες.

«Ξεκινήσαμε αυτήν τη μελέτη για να μάθουμε αν οι Νοκ είχαν εξημερωμένα ζώα» εξηγεί ο καθηγητής Peter Breunig του Πανεπιστημίου Γκαίτε. «Αυτό το μέλι ήταν μέρος του καθημερινού τους μενού και αυτό ήταν κάτι εντελώς απροσδόκητο και μοναδικό για την πρώιμη ιστορία της Αφρικής». Η καθηγήτρια Katharina Neumann του Πανεπιστημίου Γκαίτε, υπεύθυνη για την αρχαιοβοτανική, δηλώνει: «Τα υπολείμματα φυτών και ζώων από αρχαιολογικές ανασκαφές αντικατοπτρίζουν μόνο ένα μικρό τμήμα του τι έτρωγαν οι προϊστορικοί άνθρωποι. Τα χημικά υπολείμματα καθιστούν ορατά τα συστατικά της προϊστορικής διατροφής τους. Η πρώτη άμεση απόδειξη του κεριού μελισσών ανοίγει συναρπαστικές προοπτικές για την αρχαιολογία της Αφρικής

πηγές: phys.org / Wikipedia

Βασιλικό δηλητήριο

Οι βασίλισσες μέλισσες διαθέτουν κεντρί με δηλητήριο, το οποίο θα χρησιμοποιήσουν για την προσωπική τους ασφάλεια ενάντια σε άλλες βασίλισσες, σε αντίθεση με αυτό των εργατριών που εξυπηρετεί την άμυνα του μελισσιού.

Μονομαχία μέχρι θανάτου δύο βασιλισσών, υπό το άγρυπνο βλέμμα των εργατριών. Η νικήτρια θα γίνει δεκτή ως η νέα βασίλισσα.

Στην πραγματικότητα το κεντρί είναι ένας τροποποιημένος από την εξέλιξη ωοθέτης, ένα όργανο που μοιάζει με σωλήνα και χρησιμοποιείται για την ωοτοκία. Αυτός είναι και ο λόγος που μόνο τα θηλυκά μέλη της κυψέλης μπορούν να τσιμπήσουν. Το ίδιο όργανο χρησιμοποιούν για να γεννήσουν αυγά. Και οι εργάτριες μπορούν να γεννήσουν, όταν παραμείνουν αβασίλευτες για αρκετό διάστημα, όμως επειδή δεν έχουν πλήρως ανεπτυγμένο αναπαραγωγικό σύστημα και δεν μπορούν να γονιμοποιηθούν, γεννούν αγονιμοποίητα αυγά απ’ τα οποία προκύπτουν κηφήνες.

Όταν η κυψέλη δέχεται επίθεση από άλλα έντομα, οι εργάτριες μέλισσες την υπερασπίζονται τσιμπώντας τους εχθρούς τους πολλές φορές ώστε να εγχύσουν δηλητήριο και αφαιρώντας στην συνέχεια το κεντρί με ασφάλεια. Όταν όμως αντιμετωπίζουν μεγάλους εισβολείς, όπως ανθρώπους ή άλλα θηλαστικά, οι εργάτριες εισάγουν το κεντρί βαθιά μέσα στη σάρκα για να μαρκάρουν τον εχθρό.

Το κεντρί των εργατριών μελισσών είναι πριονωτό σε αντίθεση με των βασιλισσών που είναι λείο. Έτσι όταν εισέρχεται στο δέρμα ξαναβγαίνει πολύ δύσκολα με αποτέλεσμα σχεδόν πάντα να αποσπάται ολόκληρο το κεντριοφόρο σύστημα στην προσπάθεια της μέλισσας να διαφύγει. Είναι ένας θάνατος για την κοινότητα. Οι εργάτριες σαν καμικάζι αυτοκτονίας αφήνουν ένα ίχνος εντοπισμού του εχθρού (φερομόνες), έτσι ώστε οι συντρόφισσες τους να εντοπίσουν τον μαρκαρισμένο εχθρό ακόμα και μέσα σε μια σκοτεινή φωλιά και να αποτελειώσουν αυτό που ξεκίνησε.

Σε αντίθεση με τις εργάτριες που κεντρίζουν και πεθαίνουν, κάνοντας μια θυσία για το σύνολο, οι βασίλισσες κεντρίζουν για να κυριαρχήσουν. Οι βασίλισσες εκτρέφονται απ’ τις εργάτριες, είτε γιατί η προηγούμενη χάθηκε από απροσδόκητη αιτία, είτε γιατί η ήδη υπάρχουσα δεν είναι αρκετά παραγωγική, είτε για λόγους σμηνουργίας (διαίρεσης του σμήνους). Το μελίσσι για να έχει καλύτερες πιθανότητες επιτυχίας εκτρέφει περισσότερες από μία, ωστόσο ένα μελίσσι μπορεί να έχει μόνο μία βασίλισσα.

Αριστερά μια βασίλισσα και δεξιά μια εργάτρια μέλισσα.

Έτσι όταν εκκολαφτούν περισσότερες ή αν υπάρχει ήδη βασίλισσα στο μελίσσι, αυτές θα πρέπει να πολεμήσουν μεταξύ τους μέχρι θανάτου. Μια βασίλισσα λοιπόν πιθανόν να βρεθεί αντιμέτωπη με περισσότερες από μια αντίζηλη αμέσως μετά τη γέννηση της και γι αυτό θα πρέπει να έχει άμεσα διαθέσιμο δηλητήριο για όλες τις προσωπικές της μάχες. Αυτός είναι ο λόγος που το κεντρί της εξελίχθηκε να είναι λείο. Για να μπορεί να το χρησιμοποιήσει ξανά χωρίς να το χάσει.

Αυτός ο διαφορετικός ρόλος της χρήσης του δηλητηρίου από εργάτριες και βασίλισσες, οδήγησε σε εξελικτικές διαφορές και στην σύσταση αλλά και στην ποσότητα του δηλητηρίου, πέρα από τις διαφορές στη μορφολογία του κεντριού. Για παράδειγμα η ποσότητα δηλητηρίου στις βασίλισσες (700 μl) είναι περίπου επτά φορές περισσότερη από εκείνη των εργατριών μελισσών (100-150 μl).

Ο τρόπος με τον οποίο γίνεται η έκχυση του δηλητηρίου.

Όμως η υπεροπλία αυτή της βασίλισσας δεν την συνοδεύει εφ’ όρου ζωής. Η αφθονία του δηλητηρίου παρατηρείται τις πρώτες ημέρες της ζωής της, τότε που θα χρειαστεί να δώσει τη μάχη της ώστε να κυριαρχήσει στην κυψέλη. Μετά την σύζευξή της, δηλαδή μετά τις πρώτες 20 μέρες και σταδιακά καθώς μεγαλώνει η ποσότητα του δηλητηρίου μειώνεται και μετά την ηλικία του ενός με δύο έτη αδρανοποιείται εντελώς. Ουσιαστικά μετά την ηλικία των δύο ετών η βασίλισσα μένει άοπλη, χωρίς καθόλου δηλητήριο.

Δεδομένου ότι η ωοτοκία της βασίλισσας μειώνεται σημαντικά καθώς αυξάνεται η ηλικία της και αντικαθίσταται απ’ τις εργάτριες από μια νέα και πιο παραγωγική, το γεγονός ότι μένει άοπλη καθώς μεγαλώνει είναι μια εξελικτική διαδικασία που δίνει τη δυνατότητα στο μελίσσι παραμείνει δυνατό και να επιβιώσει. Μια παλιά βασίλισσα με απενεργοποιημένο δηλητήριο όταν βρεθεί αντιμέτωπη με μια νεαρή η οποία διαθέτει το σύνολο του δηλητηρίου της νιότης, δεν έχει καμιά πιθανότητα να επιζήσει. Έτσι, στις φονικές μάχες της κυψέλης, οι νεαρές βασίλισσες υπερισχύουν και το μελίσσι ανανεώνει την βασίλισσα με μια νέα με καλύτερη δυναμική και προοπτική.

Το κεντρί των εργατριών μαζί με τον σάκο που περιέχει το δηλητήριο αποκολλάται μετά το τσίμπημα, συνεχίζοντας να χύνει δηλητήριο μέσα στο δέρμα.

Όπως είπαμε οι εργάτριες σε αντίθεση με τις βασίλισσες χρησιμοποιούν το δηλητήριο για να υπερασπιστούν το σύνολο. Έτσι παρατηρούμε διαφορές και στην σύσταση του δηλητηρίου. Το δηλητήριο των εργατριών περιέχει ένζυμα τα οποία έχουν κυτταροτοξική δράση και δρουν ως παράγοντες διασποράς του δηλητηρίου στους ιστούς των θηλαστικών καθώς επίσης και τοξίνες οι οποίες προκαλούν έντονο πόνο, φλεγμονές και αλλεργικές αντιδράσεις.

Το δηλητήριο των βασιλισσών δεν προορίζεται για θηλαστικά και γι αυτό δεν χρειάζεται ουσίες που προκαλούν πόνο, αλλεργίες ή ένζυμα. Όταν η βασίλισσα κεντρίζει ένα άλλο έντομο, το δηλητήριο μεταφέρεται κατευθείαν στην αιμολέμφο του θύματος και από εκεί στο όργανο στόχο. Το δηλητήριο της στερείται 34 τοξινών που βρίσκονται στο δηλητήριο των εργατριών μελισσών , έχει 50 φορές λιγότερη σεκαπίνη, κατά πολύ λιγότερη ισταμίνη, την μισή ποσότητα μελιττίνης ενώ δεν περιέχει το κυταροδιαλυτικό ένζυμο υαλουρονιδάση.

Στην απίθανη εκείνη περίπτωση στην οποία μια νεαρή βασίλισσα σας κεντρίσει, ο πόνος που θα νιώσετε θα είναι αμελητέος έως ανύπαρκτος.

Επιμέλεια: Στράτος Σαραντουλάκης
Μελισσοκόμος

πηγές:
Εργαστήριο Μελισσοκομίας ΑΠΘ – Ανδρέας Θρασυβούλου
Βιολογία της Μέλισσας – Γούναρη Σοφία
Μελισσοκομία – Λευτέρης Αλυσσανδράκης
Πανεπιστήμιο της Αριζόνα – Ask A Biologist
Stated clearly Science for Everyone

Η ποικιλία ανθοφόρων φυτών αντισταθμίζει τις δυσμενείς επιπτώσεις των εντομοκτόνων στις άγριες μέλισσες.

Η μεγάλη ποικιλία ανθισμένων φυτών αυξάνει την επιτυχία αναπαραγωγής των άγριων μελισσών και θα μπορούσε να συμβάλει στην αντιστάθμιση των αρνητικών επιπτώσεων που προκαλούνται από τα εντομοκτόνα.

Η πειραματική εγκατάσταση που χρησιμοποιήθηκε από την ερευνητική ομάδα του Πανεπιστημίου.

Αυτό τουλάχιστον έδειξε η έρευνα των Πανεπιστημίου του Γκέτινγκεν, του Χοχενχάιμ και του Ινστιτούτου Τζούλιους Κουν σε ένα πείραμα μεγάλης κλίμακας. Τα αποτελέσματα έχουν δημοσιευτεί στο περιοδικό Ecology Letters.

Μείγμα αγριολούλουδων με καλλιεργούμενα φυτά και η εγκατάσταση όπου φωλιάζουν οι αγριομέλισσες στο κλουβί εσωτερικά.

Για την έρευνά τους οι επιστήμονες μελέτησαν την αναπαραγωγή της πολύ σημαντικής οικολογικά άγριας μέλισσας Osmia bicornis (κόκκινη μέλισσα). Την τοποθέτησαν μέσα σε κλουβιά όπου συγκέντρωσαν σε διάφορες αναλογίες αγριολούλουδα αλλά και φυτά που είχαν δεχτεί εντομοκτόνα. Διαπιστώθηκε ότι οι άγριες μέλισσες που τράφηκαν από αγριολούλουδα, έπειτα από μια περίοδο αρκετών μηνών διπλασίασαν τους πληθυσμούς τους σε σύγκριση με εκείνες που τράφηκαν αποκλειστικά από ελαιοκράμβη.

Η μοναχική αγριομέλισσα Osmia bicornis (κόκκινη μέλισσα) που πήρε το όνομά της εξαιτίας του πυκνού κόκκινου τριχώματος που διαθέτει.

Η αναπαραγωγική επιτυχία των άγριων μελισσών μειώνεται εξαιτίας των νεονικοτινοειδών που περιέχεται στη γύρη και το νέκταρ με τα οποία ταΐζουν τους απογόνους τους. Ωστόσο, το αρνητικό αυτό αποτέλεσμα εμφανίστηκε στα κλουβιά τα οποία περιείχαν αποκλειστικά μονοκαλλιέργειες στις οποίες είχαν χρησιμοποιηθεί εντομοκτόνα και πολύ λιγότερο όπου υπήρχαν διαθέσιμα και αγριολούλουδα, γεγονός που υποδηλώνει ότι το πρόβλημα μπορεί να αντισταθμιστεί όταν οι μέλισσες έχουν και εναλλακτικούς πόρους τροφίμων.

Η κόκκινη μέλισσα φωλιάζει σε κοιλότητες. Έχει τριχρωματική όραση, δεν είναι επιθετική και θεωρείται σημαντικότατος επικονιαστής.

Η μελέτη δείχνει ότι τόσο η ποικιλομορφία των ανθοφόρων φυτών όσο και τα εντομοκτόνα έχουν σημαντική επίδραση στην αναπαραγωγή των άγριων μελισσών. «Αν υπάρχουν αρκετές εναλλακτικές επιλογές τροφής θα μπορούσαν να αντισταθμιστούν οι αρνητικές επιπτώσεις των μονοκαλλιεργειών και των εντομοκτόνων» λέει ο καθηγητής Δρ. Τίγια Τσάνκε. Αφήνοντας τα αγριολούλουδα στους φυτοφράχτες να κάνουν τη δουλειά τους είναι μια καλή αρχή για ένα υγιές οικοσύστημα.

πηγή: Πανεπιστήμιο του Γκέτινγκεν

Δηλητήριο μέλισσας και κορονοϊός

Μια έρευνα με τίτλο «Bee venom and SARS-CoV-2» έλαβε χώρα στην Κίνα και δημοσιεύτηκε στο NCBI (Εθνικό Κέντρο Βιοτεχνολογίας Πληροφόρησης των των ΗΠΑ). Στην επαρχία Χουμπέι, το επίκεντρο της πανδημίας στην Κίνα, η τοπική ένωση μελισσοκόμων σχεδίασε και υλοποίησε ένα ερωτηματολόγιο/έρευνα, στην οποία συμμετείχαν μελισσοκόμοι της επαρχίας.

Στην έρευνα έλαβαν μέρος 5115 μελισσοκόμοι την περίοδο 23 Φεβρουαρίου 2020 έως τις 8 Μαρτίου 2020, εκ των οποίων οι 723 προέρχονταν από την Γουχάν. Επίσης ερευνήθηκαν από τον Οκτώβριο του 2019 έως τον Δεκέμβριο του 2019, 121 άτομα στην επαρχία Χουμπέι τα οποία είχαν υποβληθεί σε θεραπεία με δηλητήριο μελισσών.

Σύμφωνα με τους συντάκτες της έρευνας αυτής παρατηρήθηκε ότι κανένας από τους συμμετέχοντες μελισσοκόμους ή από τα 121 άτομα δεν παρουσίασε συμπτώματα που σχετίζονται με το COVID-19 ενώ η γενικότερη κατάσταση της υγείας τους ήταν άριστη. Οι Κινέζοι ισχυρίστηκαν ότι το δηλητήριο της μέλισσας προκαλεί ανοσία στον κορονοϊό καθώς κανένας από όσους συμμετείχαν δεν μολύνθηκε τελικά από τον COVID-19 και πρότειναν να γίνει περαιτέρω έρευνα σε πειραματόζωα.

Ύστερα από αυτό ακολούθησε παρόμοια έρευνα στην Γερμανία όπου καταγράφτηκε η εμπειρία των μελισσοκόμων με τον κορονοϊό. Συμπληρώθηκαν τελικά 234 ερωτηματολόγια από Γερμανούς μελισσοκόμους και βρέθηκε ότι:

Οι μελισσοκόμοι επηρεάζονται από το COVID-19 και δεν υπάρχει ανοσία όπως αναφέρουν οι Κινέζοι. Από τους 234 μελισσοκόμους δύο μελισσοκόμοι πέθαναν από τον κορονοιό και 45 (19.23%) αρρώστησαν. Η σφοδρότητα της νόσου δεν επηρεάστηκε από τα χρόνια που ασκούσε κάποιος μελισσοκομία, ούτε από το συνολικό αριθμό κεντρισμάτων που δέχεται.

Άτομα τα οποία ήταν περισσότερο ευαίσθητα στα κεντρίσματα (πρήζονταν περισσότερο) είχαν εντονότερα συμπτώματα από εκείνα που ανεχόταν καλύτερα τα κεντρίσματα . Οι τελευταίοι είχαν ήπια συμπτώματα της ασθένειας. Γενικά πιστεύεται ότι το δηλητήριο ενισχύει το ανοσοποιητικό σύστημα αλλά δεν υπάρχει μέχρι στιγμής σχετική έρευνα η οποία να τεκμηριώνει την άποψη αυτή. Η Γερμανική έρευνα είναι δημοσιευμένη εδώ.

Σύμφωνα με τους Γερμανούς ερευνητές δεν μπορούμε να αποκλείσουμε ότι το δηλητήριο της μέλισσας θα μπορούσε να έχει προστατευτική ή ανακουφιστική επίδραση σε μια λοίμωξη SARS-CoV-2 όταν εφαρμόζεται απευθείας κατά τη διάρκεια της λοίμωξης, αλλά για να επιβεβαιωθεί κάτι τέτοιο θα απαιτηθούν περαιτέρω και πιο διεξοδικές μελέτες.

Δηλητήριο μέλισσας. Πως συλλέγεται; Τι αποδόσεις έχει; Που διατίθεται; Αξίζει να ασχοληθεί κανείς; Μια πρώτη προσέγγιση.

Το δηλητήριο της μέλισσας παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον καθώς περιέχει κάποια συστατικά τα οποία έχουν ευεργετική δράση, από θεραπευτική σκοπιά, κυριότερα εκ των οποίων είναι η μελιττίνη και η απαμίνη.

Έρευνα για το δηλητήριο της Μέλισσας στο ΑΠΘ

Η μελιττίνη το σημαντικότερο συστατικό του δηλητηρίου, είναι ένα πεπτίδιο που εμφανίζει ισχυρή βακτηριοκτόνο και αντιφλεγμονώδη δράση (είναι αυτή που σχετίζεται με την εμφάνιση του πόνου κατά το τσίμπημα). Η απαμίνη είναι ένα πεπτίδιο που αυξάνει την παραγωγή κορτιζόλης στα επινεφρίδια, δραστική μορφή της κορτιζόνης και έχει αντιφλεγμονώδη, ανοσοκατασταλτική και αναλγητική δράση, ενώ σε μικρές συγκεντρώσεις διεγείρει το κεντρικό νευρικό σύστημα.

Η ιατρική κοινότητα στηριζόμενη στην παρατήρηση ότι πολλοί μελισσοκόμοι δεν εμφανίζουν προβλήματα αρθρίτιδας στράφηκαν αρχικά προς κλινικές μελέτες χρήσης του δηλητηρίου για την αντιμετώπιση της ασθένειας αυτής, οι οποίες έδειξαν ότι επιδρά θετικά στην αντιμετώπιση και της οστεοαρθρίτιδας αλλά κυρίως της ρευματοειδούς αρθρίτιδας. Τα συστατικά του δηλητηρίου επιδρούν τόσο στο κεντρικό όσο και στο περιφερειακό νευρικό σύστημα γι’ αυτό και υπάρχουν αρκετές αναφορές για χρήση του στην αντιμετώπιση της σκλήρυνσης κατά πλάκας, και των νόσων Αλτσχάιμερ και Πάρκινσον.

Σε μελέτες που έγιναν σε ασθενείς από δύο ερευνητικές ομάδες διαπιστώθηκε βελτίωση των ασθενών με σκλήρυνση κατά πλάκας σε ένα ποσοστό που κυμάνθηκε από 50% έως 60% (Hauser et al. 2001, Castro et al., 2005) αποδίδοντας την βιολογική αυτή δράση στην απαμίνη που περιέχεται στο δηλητήριο. Επίσης η μελιττίνη έχει κυτταροτοξική δράση και αξιοποιήθηκε από τους ερευνητές για την καταστροφή καρκινικών κυττάρων. Είναι δηλαδή δυνητικά αποτελεσματική στη θεραπεία του καρκίνου.

Πως συλλέγεται;

Το δηλητήριο συλλέγεται πάνω σε γυάλινη επιφάνεια με τη βοήθεια συσκευών που διοχετεύουν ρεύμα μικρής τάσης. Η συσκευή τοποθετείται είτε στην είσοδο της κυψέλης είτε εντός της και καθώς οι μέλισσες διεγείρονται από το ηλεκτρικό ρεύμα προσπαθούν να τσιμπήσουν τη γυάλινη επιφάνεια αφήνοντας σταγόνες δηλητηρίου πάνω της. Οι συσκευές που τοποθετούνται εντός της κυψέλης πλεονεκτούν καθώς συλλέγουν περισσότερο, ενώ η καθαρότητα του δηλητηρίου επιβαρύνεται λιγότερο από ατμοσφαιρικούς ρύπους και σκόνη, στα οποία είναι εκτεθειμένη η συσκευή εισόδου. Κατά την διαδικασία οι μέλισσες δεν θανατώνονται, καθώς το κεντρί τους δεν καρφώνεται στη λεία επιφάνεια του γυαλιού και το κεντριοφόρο σύστημα δεν αποσπάται, όπως συμβαίνει συνήθως με το τσίμπημα στο δέρμα. Έτσι οι νεαρές μέλισσες μπορούν να τσιμπήσουν ξανά αφού ξαναγεμίσουν το σάκο τους.

Έρευνα για το δηλητήριο της Μέλισσας στο ΑΠΘ

Το υγρό στην αρχή δηλητήριο, στερεοποιείται στη συνέχεια και συλλέγεται σε μορφή σκόνης χρησιμοποιώντας ένα ξυράφι. Χρειάζεται μεγάλη προσοχή και πρέπει να αποφεύγεται η απευθείας επαφή και εισπνοή.

Η απομόνωση της μελιττίνης

Η διαδικασία περιλαμβάνει την έκλουση δηλητηρίου μέσα από στήλη ODS-120A, mesh 150 με νερό και αιθανόλη, συλλογή στα 27 λεπτά, λυοφιλίωση, ανάλυση με HPLC για την καθαρότητα, βιοχημικές εξετάσεις για την κυτταροτοξική δράση, εμφιάλωση και αποθήκευση. Περισσότερα για την διαδικασία καθαρισμού της μελιττίνης εδώ.

Αποδόσεις

Ο Μ.Ο. παραγωγής δηλητηρίου ανά μέλισσα είναι περίπου 0,05γρ. Εξαρτάται από πολλούς παράγοντες με αποτέλεσμα να υπάρχουν διακυμάνσεις μέσα στη χρονιά και στην ποιότητα και στην ποσότητα. Για παράδειγμα παίζει ρόλο η ηλικία των μελισσών, η διατροφή τους (υπάρχουν διαφορές ανά ανθοφορία), ενώ φαίνεται ότι υπάρχουν διαφοροποιήσεις και μεταξύ φυλών μελισσών. Στον χάρτη βλέπετε τις 3 φυλές που δραστηριοποιούνται στην Ελλάδα. (Η Κρητική μέλισσα θεωρούμε ότι έχει εξαφανιστεί σήμερα).

Η συλλογή πρέπει γίνεται ανά έξι ημέρες από τον Απρίλιο μέχρι τον Οκτώβριο και η εφαρμογή της συσκευής γίνεται για περίπου 30 λεπτά. Σε αυτό το διάστημα Απρίλιος-Οκτώβριος (περίπου 35 συλλογές) παράγεται 1γρ με 2γρ δηλητηρίου ανά μελίσσι. Η τιμή του δηλητηρίου κυμαίνεται από 25€ έως 250€ το γραμμάριο ανάλογα την ποιότητα, δηλαδή την καθαρότητα και περιεκτικότητα σε μελιττίνη.

Μετά τη συλλογή το δηλητήριο περνάει από διαδικασία κοσκινίσματος ώστε να αφαιρεθούν ακαθαρσίες που δεν είναι ορατές στο ανθρώπινο μάτι και στη συνέχεια αποθηκεύεται σε σκοτεινά αεροστεγή γυάλινα φιαλίδια και διατηρείται στην κατάψυξη σε θερμοκρασία -20°C. Εάν αποθηκευτεί σε υψηλότερες θερμοκρασίες χάνει τις ιδιότητές του ενώ οξειδώνεται στο περιβάλλον.

Που διατίθεται;

Δεν υπάρχει οργανωμένη αγορά δηλητηρίου, οι φαρμακοβιομηχανίες και οι εταιρίες καλλυντικών αγοράζουν από συγκεκριμένους προμηθευτές που είναι σε θέση να τους προμηθεύσουν μεγάλη ποσότητα και υψηλής ποιότητας δηλητήριο. Επίσης το γεγονός ότι η μελιττίνη έχει παραχθεί στο εργαστήριο συνθετικά με χαμηλότερο κόστος, δυσκολεύει ακόμα περισσότερο την εμπορία του και γι αυτό ελάχιστοι μελισσοκόμοι στην Ελλάδα ασχολούνται με την παραγωγή του.

Από επιστημονικής άποψης πάντως υπάρχει ενδιαφέρον. Στα πλαίσια της διδακτορικής διατριβής της Αργενάς Νικολίας στο Εργαστήρι Μελισσοκομίας του ΑΠΘ αναλύθηκαν δηλητήρια από διαφορετικές ανθοφορίες για 5 χρόνια. Μελετήθηκαν τρεις διαφορετικές συσκευές παραγωγής δηλητηρίου και βρέθηκαν διαφορές όσο αφορά την ποσότητα και την ποιότητα του παραγόμενου προϊόντος. Έγινε συσχέτιση παραγωγής δηλητηρίου και συλλογής γύρης και αναλύθηκε δηλητήριο μελισσιών που βρίσκονταν σε ανθοφορίες ερείκης και καστανιάς για τις οποίες μελισσοκόμοι έχουν αναφέρει ότι το τσίμπημα πονάει περισσότερο και συγκρίθηκε με το δηλητήριο που παραγόταν την ίδια εποχή σε άλλες ανθοφορίες, επιβεβαιώνοντας τον εντονότερο πόνο που δέχεται ο μελισσοκόμος. Αναμένουμε την δημοσίευσή της μέσα στο έτος για να μάθουμε περισσότερες λεπτομέρειες.

Συμπερασματικά μπορούμε να πούμε ότι το δηλητήριο της μέλισσας είναι ένα προϊόν πολύπλοκης χημικής σύνθεσης,το οποίο λόγω των θεραπευτικών του δράσεων παρουσιάζει έντονο ενδιαφέρον. Η διάθεσή του στην αγορά είναι αρκετά δύσκολη και θα πρέπει να έχει εξασφαλιστεί η πώληση του πριν την παραγωγή. Επίσης αρκετές εταιρίες στην προσπάθεια τους να αγοράσουν φθηνότερα “εφευρίσκουν” διάφορους παράγοντες, όπως επιπτώσεις από συνθήκες διαφύλαξης κ.α. Τα τελευταία χρόνια παρατηρείται στροφή προς τη χρήση του δηλητηρίου με απευθείας εφαρμογή του κεντρίσματος των μελισσών. Όμως κάτι τέτοιο χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή καθώς υπάρχει ο κίνδυνος αλλεργικής αντίδρασης.

Εντρυφώντας στον «Κανόνα των Δέντρων» του Λεονάρντο ντα Βίντσι

Σύμφωνα με τον περίφημο «Κανόνα των Δέντρων» που διατύπωσε πριν από περίπου 550 χρόνια ο σπουδαίος ερευνητής, ζωγράφος και στοχαστής της Αναγέννησης, Leonardo da Vinci, όλα τα κλαδιά ενός δέντρου σε κάθε στάδιο της ανάπτυξής του, αν συναρμοστούν, είναι ίσου πάχους με τον κορμό του. Νεώτερες έρευνες πάνω στον κανόνα αυτό του Ντα Βίντσι οδήγησαν στο συμπέρασμα ότι πίσω από την εκπληκτική διαδικασία και τον τρόπο με τον οποίον αναπτύσσονται τα δέντρα βρίσκεται ..ο άνεμος. Η δεινότητα με την οποία οι ισχυροί άνεμοι πλήττουν τα δέντρα καθώς επίσης και η συνακόλουθη δική τους ανάγκη για θωράκιση και προστασία ενάντια στη δριμύτητα των γιών του Αιόλου, συνετέλεσε καταλυτικά στην φυσιολογία των δέντρων και στην τελική πρόσληψη από αυτά της γνωστής σε όλους μας μορφής που έχουν, με τον συμπαγή κορμό στη βάση τους και την ευρεία διακλάδωσή τους στα ανώτερα μέρη τους.

Υπερώριμη οστρυά σε μικτό δάσος θερμόφυλλων φυλλοβόλων στο Ζαγόρι.

Καθώς τα δέντρα ρίχνουν το φύλλωμά τους και αυτό το φθινόπωρο, αποκαλύπτουν το θαυμαστό, απαράλλαχτο μοτίβο της ανάπτυξής τους, που παρατηρήθηκε για πρώτη φορά από τον Λεονάρντο ντα Βίντσι πριν από 550 περίπου χρόνια: μια απλή, αλλ’ ωστόσο εκπληκτική σχέση που διατηρείται σταθερή μεταξύ του μεγέθους του κορμού ενός δέντρου και του συνολικού μεγέθους των κλάδων του.

Νέα δεδομένα επιστημονικών ερευνών έθεσαν ξανά στο προσκήνιο το ζήτημα της ανάπτυξης των δέντρων, υποστηρίζοντας ότι ο τρόπος με τον οποίο διακλαδίζεται ο κορμός τους καθώς μεγαλώνουν, καθορίζεται -με μεγάλη βεβαιότητα- από την ανάγκη προστασίας τους από τους ανέμους.

«Ο κανόνας του Leonardo είναι ένα εκπληκτικό εύρημα», δήλωσε η Kate McCulloh, Καθηγήτρια της Βοτανικής στο κρατικό Πανεπιστήμιο του Όρεγκον, με ειδίκευση στην φυσιολογία των δέντρων. «Μέχρι σήμερα οι άνθρωποι δεν τον έχουν διερευνήσει αρκετά».

Ο Ντα Βίντσι έγραψε κάποτε στο περίφημο σημειωματάριό του ότι: «Όλα τα κλαδιά ενός δέντρου σε κάθε στάδιο της ανάπτυξής του, αν συναρμοστούν, είναι ίσου πάχους με τον κορμό του».[1] Με άλλα λόγια, κατά τον Ντα Βίντσι, εάν τα κλαδιά ενός δέντρου διπλώνονταν προς τα πάνω και μπορούσαν να συναρμοστούν σφιχτοδεμένα μεταξύ τους, το δέντρο θα έμοιαζε με έναν μεγάλο επιμήκη κορμό, ο οποίος θα είχε ίσο πάχος από πάνω, στην κορυφή του έως κάτω, στη βάση του.

Υποστήριξε επίσης ο Λεονάρντο ότι τα μικρότερα κλαδιά διατηρούν καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής και της ανάπτυξης των δέντρων, μια ακριβή, μαθηματική σχέση με το μεγαλύτερο κλαδί από το οποίο προέρχονται. Συγκεκριμένα διατύπωσε την θέση ότι: «Όταν ένα μητρικό κλαδί διακλαδίζεται σε δύο θυγατρικά κλαδιά, οι διάμετροί τους είναι τέτοιες, ώστε οι επιφάνειες των δύο θυγατρικών κλαδιών, όταν συναρμοστούν, είναι πάντα ίσες με την επιφάνεια του μητρικού κλάδου».[2]

Προκειμένου να διερευνήσει τον «Κανόνα του Λεονάρντο», ο φυσικός Christophe Eloy, από το Πανεπιστήμιο της Προβηγκίας στη Γαλλία, σχεδίασε δέντρα με περίπλοκα μοτίβα διακλάδωσης σε έναν ηλεκτρονικό υπολογιστή.

«Σχεδίασα την ελαφρύτερη δυνατή δομή που θα έπρεπε να έχει ένα δέντρο, ώστε να μπορεί ν’ αντιστέκεται στον ισχυρό άνεμο, διατηρώντας παράλληλα τη δύναμη και τη μορφή του κορμού του», δήλωσε ο Eloy. Και συμπληρώνει: «Τα δέντρα είναι fractal [3] στη φύση, που σημαίνει ότι οι μορφές και τα σχήματα που δημιουργούνται από τις μεγάλες δομές τους, όπως είναι οι βασικοί κλώνοι τους, επαναλαμβάνονται αυτούσια σε μικρότερες δομές, όπως είναι τα ελαφρύτερα κλαδιά τους».

Αριστερά δρυς Quercus petraea subsp. polycarpa και δεξιά Quercus pubescens.

Ο Eloy ξεκίνησε με έναν σκελετό «fractal tree», στον οποίο προσέθεσε επανειλημμένα μικρότερα αντίγραφα των κυρίων κλάδων για τη δημιουργία του «εικονικού δέντρου» του. Κάθε νέο υποσύνολο κλάδων ακολουθούσε τον «μητρικό» κλάδο του, μιμούμενο την μορφοκλασματική φύση των πραγματικών δέντρων. Σε αυτό το στάδιο, το «βασικό» μοντέλο του δέντρου χρησίμευσε απλώς ως ένα πλαίσιο αναφοράς για τον προσδιορισμό του συνολικού πάχους των κλαδιών στο τελικό στάδιο.

Μόλις ολοκληρώθηκε ο σκελετός του δέντρου με τη μέθοδο αυτή, ο Eloy τον υπέβαλε σε δοκιμές μέσα σε μία εικονική σήραγγα ανέμου. Αφού εφήρμοσε διαφορετικές σφοδρές εντάσεις ανέμου, ικανές να σπάσουν τα κλαδιά, ο Eloy προσδιόρισε τη διάμετρο που θα έπρεπε να έχει κάθε κλαδί του δέντρου, προκειμένου να μην σπάει στον δυνατό άνεμο. Διαπίστωσε έτσι ότι για κάθε μέρος του δέντρου του, από το λεπτότερο κλαδάκι έως τον κυρίως κορμό, η προσομοίωση φάνηκε ν’ αποδίδει και να επιβεβαιώνει τον κανόνα του Leonardo!

Ο Eloy διαπίστωσε ακόμη, ότι οι αναλογίες στα δέντρα του μοντέλου του παρέμεναν σταθερά ίδιες, ανεξάρτητα από την ταχύτητα του ανέμου ή το ύψος των κλαδιών, όπως επίσης προβλέπει ο περίφημος Κανόνας  του Ντα Βίντσι.

Ο «Κανόνας των Δέντρων» στο σημειωματάριο του Λεονάρντο ντα Βίντσι.

Η πρωτοποριακή αυτή εργασία του Eloy έγινε αποδεκτή από την επιστημονική κοινότητα και δημοσιεύτηκε το 2011, στο επιστημονικό περιοδικό Physical Review Letters. Παρ’ όλα αυτά υπάρχουν και εκείνοι που υποστηρίζουν ότι ο «Κανόνας του Λεονάρντο» έχει πολλά περισσότερα ακόμα να μας πει για τα δέντρα, απ’ όσα απέδειξε η ως άνω έρευνα του Ελόι.

Η περαιτέρω εξέταση του συνόλου των παραμέτρων του «Κανόνα του ντα Βίντσι» για τα δέντρα, έχει οδηγήσει στη διαμόρφωση δύο βασικών θεωρητικών τάσεων στο οικείο ερευνητικό πεδίο της φυσιολογίας των δέντρων: στην «υδρολογική θεωρία» και στη «δομική θεωρία» για τα δέντρα. Η «υδρολογική θεωρία» γύρω από τον «Κανόνα του Ντα Βίντσι» υποστηρίζει ότι τα δέντρα έχουν το χαρακτηριστικό σχήμα και τη μορφή που όλοι γνωρίζουμε, επειδή αυτό τα βοηθά πιο αποτελεσματικά στην βασική λειτουργία που επιτελούν για τη μεταφορά και αποθήκευση των χυμών τους. Από την άλλη πλευρά, η «δομική θεωρία» επικεντρώνεται στην σπουδαία ικανότητα αντοχής στις πιέσεις της φύσεως και του περιβάλλοντος, που διαθέτουν και εμφανίζουν τα δέντρα καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής και της ανάπτυξής τους.

Δρυς Quercus ithaburensis subsp. macrolepis.

Με σειρά νεωτέρων ερευνών του και ο ίδιος ο Εloy ετάχθη τελικά υπέρ της δομικής θεωρίας. Ωστόσο, ο Gil Bohrer, μηχανικός περιβάλλοντος στο Πανεπιστήμιο του Οχάιο στο Columbus, υπεραμύνθηκε της υδρολογικής θεωρίας, δηλώνοντας: «Δεν αμφιβάλλω ότι η δομή των δέντρων είναι το αποτέλεσμα ενός συνδυασμού υδραυλικών και δομικών περιορισμών. Θεωρώ ωστόσο, ότι το υδρολογικό επιχείρημα δεν θα πρέπει να απορριφθεί τόσο εύκολα».

Ανεξάρτητα από τις επιστημονικές θεωρίες που επαληθεύουν τον «Κανόνα του Λεονάρντο», τα ίδια τα δεδομένα της παρατήρησης των δέντρων στον φυσικό τους χώρο, στα δάση, στις δεντροστοιχίες ή στους αγρούς, αποδεικνύουν ότι, σε μια τεράστια γκάμα των ειδών τους, τα δέντρα υπακούουν ανά τους αιώνες πιστά στον κανόνα του σπουδαίου επιστήμονα και στοχαστή της Αναγέννησης!

Σχηματική απεικόνιση του «Κανόνα των Δέντρων» του Λεονάρντο ντα Βίντσι.

Ενώ ωστόσο τα στοιχεία μέχρι στιγμής επαληθεύουν παγίως τον περίφημο κανόνα που διατύπωσε ο Ντα Βίντσι πριν πεντέμισι αιώνες, θεωρείται εξαιρετικά κοπιώδης η προσπάθεια και η εργασία που απαιτείται για την επιβεβαίωση της θεωρίας του Λεονάρντο για τα δέντρα. «Τα πειραματικά δεδομένα που διαθέτουμε είναι διάσπαρτα», αναφέρει ο Eloy. «Αν κάποιος εστιάζει την έρευνά του στα μεγάλα δέντρα, διαπιστώνει ότι υπάρχουν χιλιάδες κλαδιά και χρειάζονται αμέτρητες συσκευές για την σύγχρονη μέτρησή τους».

Παρ’ όλο ωστόσο που υπάρχουν περιορισμένα πειραματικά δεδομένα για την υποστήριξη των πορισμάτων του da Vinci, ο κανόνας του έχει χρησιμοποιηθεί ευρύτατα στα γραφικά των ηλεκτρονικών υπολογιστών και στις μαθηματικές εφαρμογές.

Αριστερά φτελιά Ulmus procera και δεξιά μηλόκεδρος (βουνοκυπάρισσο) Juniperus foetidissima.

Ο Robert Fathauer, μηχανικός και μαθηματικός καλλιτέχνης, εξερευνά τον κόσμο των «δέντρων – fractal» εδώ και χρόνια. Χρησιμοποιεί μια διαδικασία παρόμοια με εκείνη των ερευνών του Eloy, για να δημιουργήσει τα έργα του από δέντρα – fractal.

Συγκεκριμένα, ο Fathauer χρησιμοποιεί τη φωτογραφία μιας διατομής μεταξύ του κορμού και ενός κλάδου του δέντρου, ως δομικό στοιχείο για ολόκληρο το έργο του. Στη συνέχεια, προσθέτει επαναλαμβανόμενες μικρότερες εκδοχές του αρχικού δομικού στοιχείου στο περίγραμμα του δέντρου. Αν και δεν εφαρμόζει ακραιφνώς τον κανόνα του Λεονάρντο στο έργο του, ωστόσο ο κανόνας αυτός εξακολουθεί να εμφανίζεται και να λειτουργεί στις δημιουργίες του μέσω των αποτυπώσεων των πραγματικών δέντρων που αναπαράγει.

«Δεν χρησιμοποίησα συνειδητά τον κανόνα του Λεονάρντο για την τέχνη μου», εξηγεί ο Fathauer. «Αλλ’ όταν άρχισα να συγκρίνω τις επιφάνειες σε διακλαδώσεις, ανακάλυψα ως μια πειραματική επαλήθευση, ότι ο κανόνας του Λεονάρντο λειτουργούσε και εδώ εξίσου καλά!».

Συστάδα πλατάνων Platanus orientalis στην όχθη του Βοϊδομάτη στον νομό Ιωαννίνων.

«Είναι συναρπαστικό ότι αυτή η περιοχή της επιστημονικής έρευνας και σκέψης σταδιακά συγκεντρώνει στις μέρες μας ολοένα και περισσότερη προσοχή», δήλωσε περαιτέρω η Kate McCulloh.

Σήμερα οι επιστήμονες ανά τον κόσμο προσδοκούν ότι μια ακόμα πιο ενδελεχής έρευνα πάνω στον κανόνα του Λεονάρντο Ντα Βίντσι για την ανάπτυξη των δέντρων, θα μπορούσε να μας δώσει σημαντικές απαντήσεις σχετικά με την επιβάρυνση και την ζημία που μπορεί να προκληθεί στα δέντρα από τους ισχυρούς ανέμους και να συμβάλει γενικότερα στην έρευνα της ίδιας της δομής των δασών και της εξέλιξης των δέντρων.

Τούτο θα προσέφερε μια εξαιρετικά εποικοδομητική προοπτική στον τομέα της σχετικής έρευνας, προάγοντας επιστημονικά πεδία με καθοριστική σημασία για την εποχή μας, όπως η αειφορική ανάπτυξη των δασικών οικοσυστημάτων και η δημιουργία βιώσιμων πνευμόνων πρασίνου, ενόψει αφ’ ενός μεν της παγκόσμιας υπερθέρμανσης του πλανήτη και των ακραίων καιρικών φαινομένων που πλήττουν ολοένα και περισσότερες περιοχές του πλανήτη εξ αιτίας της κλιματικής αλλαγής, αφ’ ετέρου δε της καταστροφής του περιβάλλοντος από ποικίλες μορφές ρύπανσης και επεμβάσεων στη φύση.

Επιμέλεια – απόδοση: Σόφη Παυλάκη, Δικηγόρος, M.Sc. – dasarxeio.com

Πηγές:

1. «Leonardo da Vinci’s Notebook», The British Library MS Viewer, 83, in: http://www.bl.uk/manuscripts
2. Leonardo da Vinci, «Detailed Record for Arundel 263 from the British Library Catalogue of Illuminated Manuscripts», in: British Library, The British Library, www.bl.uk/catalogues
3. Leonardo da Vinci, « The Project Gutenberg EBook of The Notebooks of Leonardo Da Vinci – Volume 1», Gutenberg, 3 Oct. 2017, in: gutenberg.org
4. Christophe Eloy, «Leonardo’s Rule, Self-Similarity, and Wind-Induced Stresses in Trees», in: Physical Review Letters, vol. 107, no. 25, Dec. 2011, 10.1103/PhysRevLett.107.258101
5. Brian Jacobsmeyer, «Uncovering Da Vinci’s Rule of the Trees», in: insidescience.org
6. Ryoko Minamino, Masaki Tateno, «Tree Branching: Leonardo da Vinci’s Rule versus Biomechanical Models», in: journals.plos.org
7. Marina Mehling, «Da Vinci’s “Rule of Trees”», in: editions.covecollective.org
8. Lisa Zyga, «Leonardo da Vinci’s tree rule may be explained by wind», in: phys.org
9. Kim Krieger, «Leonardo’s Formula Explains Why Trees Don’t Splinter», in: wired.com
10. Joe Palca, «The Wisdom Of Trees (Leonardo Da Vinci Knew It)», in: npr.org
11. Kosei Sone, Alata Suzuki, Shin-Ichi Miyazawa, Ichiro Terashima, «Leonardo da Vinci’s rule in the trees without manipulations», in: researchgate.net
12. «New Research Confirms Leonardo Da Vinci’s Rule of Trees», in: tribune.kingesm.org
13. Michael Gilleland, «Laudator Temporis Acti», 30 Mar. 2008, in: laudatortemporisacti.blogspot.com
14. «Da Vinci’s Rule of the Trees», in: englishclub.com
15. «Fractal tree», in: fractalsaco.weebly.com
16. «Leonardo at the Sforza Castle», in: acantomilantours.com

Σημειώσεις:

[1] All the branches of a tree at every stage of its height when put together are equal in thickness to the trunk [below them] (βλ. «The Project Gutenberg EBook of The Notebooks of Leonardo Da Vinci», in: gutenberg.org).

[2] Leonardo noticed that when trees branch, smaller branches have a precise, mathematical relationship to the branch from which they sprang: «When a mother branch branches in two daughter branches, the diameters are such that the surface areas of the two daughter branches, when they sum up, is equal to the area of the mother branch» (βλ. «The Project Gutenberg EBook of The Notebooks of Leonardo Da Vinci», ό.π.).

[3] Με τον διεθνή όρο «fractal» (ελλ. «μορφόκλασμα», «μορφοκλασματικό σύνολο») αποκαλείται, στις επιστήμες των μαθηματικών, της φυσικής, της αρχιτεκτονικής κ.ά., ένα γεωμετρικό σχήμα αυτούσια επαναλαμβανόμενο σε άπειρο βαθμό μεγέθυνσης, το οποίο συχνά αναφέρεται και ως «απείρως περίπλοκο» (βλ. el.wikipedia.org).

Μία πρωτεΐνη του βασιλικού πολτού ίσως είναι το κλειδί για τη διατήρηση νεαρών βλαστικών κυττάρων

Ερευνητές από το Πανεπιστήμιο του Στάνφορντ διαπίστωσαν ότι ένα απ’ τα βασικά συστατικά του βασιλικού πολτού, η περίφημη πρωτεΐνη «Royalactin», ενεργοποιεί ένα δίκτυο γονιδίων που ενισχύει την ικανότητα των βλαστικών κυττάρων να ανανεώνονται.

Η επίδραση του βασιλικού πολτού σε άλλα ζώα έχει προκαλέσει το ενδιαφέρον των επιστημόνων. Προηγούμενες μελέτες έχουν δείξει ότι ο βασιλικός πολτός μπορεί να επιμηκύνει τη διάρκεια ζωής μιας σειράς ζώων, από νηματώδη σκουλήκια μέχρι ποντίκια. Δημοσιεύοντας την επιστημονική της μελέτη στο Nature Communications, η ομάδα του Στάνφορντ ισχυρίζεται ότι η πρωτεΐνη «Royalactin» αύξησε την ικανότητα ανανέωσης των βλαστικών κυττάρων των ποντικών, υποδηλώνοντας ότι η πρωτεΐνη αυτή μπορεί να έχει βιολογικές επιπτώσεις και σε άλλα είδη.

Οι επιστήμονες αναρωτήθηκαν εάν μια πρωτεΐνη παρόμοια με τη «Royalactin» μπορεί να είναι ενεργή και στον άνθρωπο και μετά από αναζήτηση επιστημονικών βάσεων δεδομένων, βρήκαν μια που είχε παρόμοια δομή. Η πρωτεΐνη NHLRC3 η οποία πήρε το όνομα «Regina» (η βασίλισσα στα Λατινικά) είναι ενεργή στα πρώτα στάδια της ανάπτυξης του ανθρώπινου εμβρύου και θεωρείται ότι αυξάνει την προσφορά των βλαστικών κυττάρων στο έμβρυο.

Ο Κέβιν Γουάνγκ κρατά μια φιάλη με κύτταρα που έχουν κατασκευαστεί να παράγουν την πρωτεΐνη «Regina», μια πρωτεΐνη παρόμοια με την «Royalactin», βασικό συστατικό του βασιλικού πολτού.

Σύμφωνα με τον Κέβιν Γ. Γουάνγκ, βιολόγο απ’ το Πανεπιστήμιο του Στάνφορντ, η «Regina» θα μπορούσε να οδηγήσει σε νέες θεραπείες, για διαταραχές που προκαλούνται από κύτταρα που πεθαίνουν, όπως στη νόσο Αλτσχάιμερ ή στην καρδιακή ανεπάρκεια. Η ομάδα ερευνά τώρα την πρωτεΐνη πιο εντατικά με την ελπίδα να βρει φάρμακα που μιμούνται τη συμπεριφορά της στο σώμα. Εάν εντοπιστούν τέτοια φάρμακα, μπορεί να βοηθήσουν τους γιατρούς να αναγεννήσουν τους φθαρμένους ή κατεστραμμένους ιστούς.

Ο Γουάνγκ πιστεύει ότι η εξελικτική διαδικασία που οδήγησε στην «Royalactin» στις μέλισσες, οδήγησε με παρόμοιο τρόπο στην «Regina» τους ανθρώπους. Επειδή οι πρωτεΐνες είναι παρόμοιες, ανάμεσα στα είδη, δίνουν και παρόμοια αποτελέσματα σε διαφορετικά ζώα.  «Η έρευνα αυτή εξηγεί για πρώτη φορά γιατί ο βασιλικός πολτός των μελισσών μπορεί να είναι ευεργετικός και για άλλους οργανισμούς», δήλωσε.

Η ομάδα του Στάνφορντ ελπίζει ότι τα ευρήματά τους θα βοηθήσουν τους ερευνητές να ανακαλύψουν περισσότερους ή καλύτερους τρόπους για να διατηρήσουν τα εμβρυϊκά βλαστικά κύτταρα πολυδύναμα όταν καλλιεργούνται στο εργαστήριο. «Είναι συναρπαστικό. Τα πειράματά μας αποδεικνύουν ότι η «Regina» είναι ένα σημαντικό μόριο που διέπει την πολυδυναμία και την παραγωγή προγονικών κυττάρων, που δημιουργούν τους ιστούς του εμβρύου. Συνδέσαμε κάτι μυθικό με κάτι πραγματικό», είπε ο Γουάνγκ.

Ολόκληρη η έρευνα: Nature Communications

Οι νυχτοπεταλούδες Μπόγκονγκ προσανατολίζονται εν μέρει χρησιμοποιώντας το φως του Γαλαξία!

Στην Αυστραλία, το καλοκαίρι, οι νυχτοπεταλούδες Μπόγκονγκ (Agrotis infusa) πετούν με σταθερή κατεύθυνση από διάφορα μέρη της χώρας, προς τα χιονισμένα βουνά στα νοτιοανατολικά. Πετούν για πολλές ημέρες ή και εβδομάδες για να φτάσουν στις ψηλές αλπικές κοιλάδες της υψηλότερης οροσειράς της χώρας και μερικές φορές διανύουν πάνω από 1.000 χιλιόμετρα, σε μια αξιοσημείωτη εποχιακή μετανάστευση.

Ο Γαλαξίας μας (Dave Young / Flickr, με άδεια CC BY 2.0)

Μόλις φτάσουν εκεί, τα έντομα πέφτουν σε αδράνεια σε σπηλιές, συνήθως πάνω από τα 1.800 μέτρα υψόμετρο, για να περάσουν το αυστραλιανό καλοκαίρι, πριν κάνουν το ταξίδι της επιστροφής. Το μόνο άλλο έντομο που είναι γνωστό μέχρι στιγμής ότι μεταναστεύει σε τέτοιες αποστάσεις είναι η πεταλούδα Μονάρχης στη Βόρεια Αμερική. Αλλά ενώ η πεταλούδα Μονάρχης βασίζεται εν μέρει στη θέση του ήλιου για να πλοηγηθεί, οι σκώροι αυτοί πετούν τη νύχτα. Ο καθηγητής Eric Warrant, ζωολόγος στο Πανεπιστήμιο Lund της Σουηδίας, είχε γοητευτεί από το πως αυτά τα τόσο μικρά έντομα κατορθώνουν ένα τέτοιο επίτευγμα, από την εποχή που ήταν φοιτητής στην Καμπέρα της Αυστραλίας.

Το μυστήριο των νυχτοπεταλούδων

Ο καθηγητής υποψιάστηκε ότι οι σκώροι θα μπορούσαν να χρησιμοποιούν το μαγνητικό πεδίο της Γης για να βρουν τον δρόμο τους, οπότε μαζί με την ομάδα του προσέδεσε τους σκώρους σε έναν βλαστό με τέτοιο τρόπο ώστε να μπορούν να πετάξουν και να στραφούν προς οποιαδήποτε κατεύθυνση προτού τους περιβάλλουν με μαγνητικά πηνία ώστε να αλλοιώσουν το μαγνητικό πεδίο της Γης. Για δύο χρόνια τα πειράματα αποτύγχαναν. Ενώ οι σκώροι φαίνεται να επηρεάζονται από το μαγνητικό πεδίο, χρησιμοποιούν και κάτι άλλο για να περιηγηθούν – την όρασή τους!

«Είναι σαν να πηγαίνεις πεζοπορία», δήλωσε ο καθηγητής Warrant, ο οποίος προσπαθεί να ανακαλύψει πως οι σκώροι αισθάνονται τα μαγνητικά πεδία της Γης στο έργο του MagneticMoth. «Θα κοιτάζαμε μια πυξίδα και έπειτα θα αναζητούσαμε κάτι για να μας δείχνει προς αυτή την κατεύθυνση, μια κορυφή ενός δέντρου ή βουνού». Η έρευνά του έχει δείξει ότι οι σκώροι ελέγχουν την εσωτερική τους πυξίδα κάθε δύο ή τρία λεπτά και συνεχίζουν να κατευθύνονται προς μια οπτική ένδειξη μπροστά. Αλλά τι μπορούν να δουν αυτά τα έντομα τη νύχτα;

Νυχτοπεταλούδες Μπόγκονγκ σε μια σπηλιά στο εθνικό πάρκο Kosciuszko στη Νέα Νότια Ουαλία, Αυστραλία.

Περαιτέρω έρευνα αποκάλυψε κάτι πραγματικά αξιοσημείωτο. Όταν ο καθηγητής Warrant κατέβασε το Stellarium, ένα πρόγραμμα πλανητάριου ανοιχτού κώδικα, και πρόβαλε τον αυστραλιανό νυχτερινό ουρανό πάνω από τους σκώρους, ανακάλυψε ότι χρησιμοποιούν τα αστέρια. «Πολύ λίγα ζώα έχουν την ικανότητα να διαβάσουν τα αστέρια και να τα χρησιμοποιήσουν για να προσανατολιστούν. Εμείς οι άνθρωποι μάθαμε πως να το κάνουμε. Μερικά πουλιά το κάνουν επίσης.» δήλωσε ο καθηγητής.

Αλλά τα μάτια των νυχτοπεταλούδων Μπόγκονγκ δεν ακολουθούν απλά ένα αστέρι. Αντίθετα είναι ευαίσθητα σε πανοραμικές εικόνες. «Στο νότιο ημισφαίριο ο Γαλαξίας είναι καλύτερα  διακριτός από ό,τι εδώ στο βόρειο ημισφαίριο. Είναι πραγματικά μια λωρίδα απαλού φωτός πάνω στην οποία υπάρχουν διάσπαρτα μερικά πολύ φωτεινά αστέρια», είπε ο Warrant ο οποίος πιστεύει ότι οι σκώροι οδηγούνται -τουλάχιστον εν μέρει- στις δροσερές αλπικές σπηλιές τους από το φως του Γαλαξία μας.

Το πείραμα του καθηγητή Warrant με τα μαγνητικά πηνία που σκοπό είχαν να αλλοιώσουν το μαγνητικό πεδίο της Γης, ώστε να δει κατά πόσο αυτό επηρεάζει τον προσανατολισμό των νυχτοπεταλούδων

Η ανακάλυψη αυτή θα μπορούσε επίσης να οδηγήσει στην ανάπτυξη νέων τύπων πλοήγησης για το δικό μας είδος. Το GPS για παράδειγμα βασίζεται σε μια πλειάδα δορυφόρων που είναι ευάλωτοι σε παρεμβολές. Ο Warrant πιστεύει ότι μελετώντας ένα έντομο ικανό να πετάξει 1.000 χιλιόμετρα για να βρει μια σπηλιά, με έναν εγκέφαλο μεγέθους κόκκου ρυζιού, θα μπορούσε να βοηθήσει και εμάς να βρούμε εναλλακτικές λύσεις. «Τα ζώα φαίνεται να επιλύουν πολύπλοκα προβλήματα, με λίγα μέσα και χαμηλές ποσότητες ενέργειας» δήλωσε ο καθηγητής.

πηγές:
The Australian Bogong Moth Agrotis infusa: A Long-Distance Nocturnal Navigator
The Earth’s Magnetic Field and Visual Landmarks Steer Migratory Flight Behavior in the Nocturnal Australian Bogong Moth
Virtual migration in tethered flying monarch butterflies reveals their orientation mechanisms
Insect orientation to polarized moonlight
Lunar orientation in a beetle
Behavioral evidence for a magnetic sense in the oriental armyworm, Mythimna separata

Μπορεί το μέλι να χρησιμοποιηθεί για τη θεραπεία εγκαυμάτων;

Το μέλι χρησιμοποιείται για τη θεραπεία πληγών, συμπεριλαμβανομένων των εγκαυμάτων, για χιλιάδες χρόνια, από την αρχαία Μεσοποταμία και την Αίγυπτο. Σήμερα, γνωρίζουμε ότι το μέλι έχει αντιμικροβιακές αλλά και αντιφλεγμονώδεις ιδιότητες, ενώ αρκετές μελέτες τις τελευταίες δεκαετίες έχουν δείξει ότι το μέλι μπορεί να μειώσει τους χρόνους επούλωσης, τη μόλυνση και τη φλεγμονή, ακόμη και σε σύγκριση με τις συμβατικές θεραπείες όπως τα αντισηπτικά.

Γνωρίζουμε ότι το μέλι διεγείρει την παραγωγή λευκών αιμοσφαιρίων, η οποία ενεργοποιεί την επισκευή και την αναγέννηση των ιστών. Το μέλι είναι επίσης όξινο, επομένως μειώνει το ρΗ μιας πληγής και εμποδίζει την ανάπτυξη βακτηρίων, επιταχύνοντας την επούλωση. Η υψηλή περιεκτικότητα του μελιού σε σάκχαρα προκαλεί αφυδάτωση στα βακτήρια, ενώ οι αντιοξειδωτικές ιδιότητες του βοηθούν στη μείωση της φλεγμονής.

Οι γιατροί σήμερα εξακολουθούν να χρησιμοποιούν μέλι για τη θεραπεία πληγών και εγκαυμάτων. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι θα χρησιμοποιήσετε το μέλι που έχετε στο ντουλάπι σας, χωρίς να μιλήσετε πρώτα με έναν γιατρό. Το ιατρικό μέλι έχει αποστειρωθεί και είναι στείρο σε αντίθεση με το φυσικό μέλι το οποίο περιέχει ένα ευρύ φάσμα μικροβιακών ειδών.

Υπάρχουν τέσσερις βασικές κατηγορίες εγκαυμάτων:

Τα εγκαύματα πρώτου βαθμού, τα οποία είναι ήπια και προκαλούν μικρή ερυθρότητα του εξωτερικού στρώματος του δέρματος (επιδερμίδα). Τα εγκαύματα δευτέρου βαθμού, που είναι πιο σοβαρά καθώς επηρεάζουν το κατώτερο στρώμα του δέρματος και προκαλούν πόνο, πρήξιμο, φουσκάλες και ερυθρότητα. Τα εγκαύματα τρίτου βαθμού, τα οποία είναι πολύ σοβαρά και απαιτούν άμεση ιατρική βοήθεια καθώς μπορούν να καταστρέψουν εντελώς τα δύο στρώματα του δέρματος. Και τέλος τα εγκαύματα τέταρτου βαθμού που προκαλούν τραυματισμό σε βαθύτερους ιστούς, όπως στους μύες ή στα κόκκαλα.

Μπορείτε να χρησιμοποιήσετε συμβατικό μέλι για να διαχειριστείτε ένα έγκαυμα μόνο όταν αυτό είναι ήπιο και επιφανειακό. Σε κάθε άλλη περίπτωση φροντίστε να επικοινωνήσετε με τον γιατρό σας. Ακόμα και η χρήση ιατρικού μελιού απαιτεί πρώτα μια επίσκεψη σε γιατρό ώστε να αξιολογήσει τις πληγές και να βεβαιωθεί ότι δεν υπάρχει λοίμωξη ή ανάγκη για χειρουργική επέμβαση.

Η χρήση μελιού για τη θεραπεία εγκαυμάτων χρήζει περαιτέρω έρευνας, αν και η αποτελεσματικότητα του στα επιφανειακά εγκαύματα είναι πολλά υποσχόμενη.

Πηγές:
sciencefocus: Can you use honey to treat a burn?
woundsresearch: A Comparison Between Medical Grade Honey and Table Honeys in Relation to Antimicrobial Efficacy