Βασιλικό δηλητήριο

Οι βασίλισσες μέλισσες διαθέτουν κεντρί με δηλητήριο, το οποίο θα χρησιμοποιήσουν για την προσωπική τους ασφάλεια ενάντια σε άλλες βασίλισσες, σε αντίθεση με αυτό των εργατριών που εξυπηρετεί την άμυνα του μελισσιού.

Μονομαχία μέχρι θανάτου δύο βασιλισσών, υπό το άγρυπνο βλέμμα των εργατριών. Η νικήτρια θα γίνει δεκτή ως η νέα βασίλισσα.

Στην πραγματικότητα το κεντρί είναι ένας τροποποιημένος από την εξέλιξη ωοθέτης, ένα όργανο που μοιάζει με σωλήνα και χρησιμοποιείται για την ωοτοκία. Αυτός είναι και ο λόγος που μόνο τα θηλυκά μέλη της κυψέλης μπορούν να τσιμπήσουν. Το ίδιο όργανο χρησιμοποιούν για να γεννήσουν αυγά. Και οι εργάτριες μπορούν να γεννήσουν, όταν παραμείνουν αβασίλευτες για αρκετό διάστημα, όμως επειδή δεν έχουν πλήρως ανεπτυγμένο αναπαραγωγικό σύστημα και δεν μπορούν να γονιμοποιηθούν, γεννούν αγονιμοποίητα αυγά απ’ τα οποία προκύπτουν κηφήνες.

Όταν η κυψέλη δέχεται επίθεση από άλλα έντομα, οι εργάτριες μέλισσες την υπερασπίζονται τσιμπώντας τους εχθρούς τους πολλές φορές ώστε να εγχύσουν δηλητήριο και αφαιρώντας στην συνέχεια το κεντρί με ασφάλεια. Όταν όμως αντιμετωπίζουν μεγάλους εισβολείς, όπως ανθρώπους ή άλλα θηλαστικά, οι εργάτριες εισάγουν το κεντρί βαθιά μέσα στη σάρκα για να μαρκάρουν τον εχθρό.

Το κεντρί των εργατριών μελισσών είναι πριονωτό σε αντίθεση με των βασιλισσών που είναι λείο. Έτσι όταν εισέρχεται στο δέρμα ξαναβγαίνει πολύ δύσκολα με αποτέλεσμα σχεδόν πάντα να αποσπάται ολόκληρο το κεντριοφόρο σύστημα στην προσπάθεια της μέλισσας να διαφύγει. Είναι ένας θάνατος για την κοινότητα. Οι εργάτριες σαν καμικάζι αυτοκτονίας αφήνουν ένα ίχνος εντοπισμού του εχθρού (φερομόνες), έτσι ώστε οι συντρόφισσες τους να εντοπίσουν τον μαρκαρισμένο εχθρό ακόμα και μέσα σε μια σκοτεινή φωλιά και να αποτελειώσουν αυτό που ξεκίνησε.

Σε αντίθεση με τις εργάτριες που κεντρίζουν και πεθαίνουν, κάνοντας μια θυσία για το σύνολο, οι βασίλισσες κεντρίζουν για να κυριαρχήσουν. Οι βασίλισσες εκτρέφονται απ’ τις εργάτριες, είτε γιατί η προηγούμενη χάθηκε από απροσδόκητη αιτία, είτε γιατί η ήδη υπάρχουσα δεν είναι αρκετά παραγωγική, είτε για λόγους σμηνουργίας (διαίρεσης του σμήνους). Το μελίσσι για να έχει καλύτερες πιθανότητες επιτυχίας εκτρέφει περισσότερες από μία, ωστόσο ένα μελίσσι μπορεί να έχει μόνο μία βασίλισσα.

Αριστερά μια βασίλισσα και δεξιά μια εργάτρια μέλισσα.

Έτσι όταν εκκολαφτούν περισσότερες ή αν υπάρχει ήδη βασίλισσα στο μελίσσι, αυτές θα πρέπει να πολεμήσουν μεταξύ τους μέχρι θανάτου. Μια βασίλισσα λοιπόν πιθανόν να βρεθεί αντιμέτωπη με περισσότερες από μια αντίζηλη αμέσως μετά τη γέννηση της και γι αυτό θα πρέπει να έχει άμεσα διαθέσιμο δηλητήριο για όλες τις προσωπικές της μάχες. Αυτός είναι ο λόγος που το κεντρί της εξελίχθηκε να είναι λείο. Για να μπορεί να το χρησιμοποιήσει ξανά χωρίς να το χάσει.

Αυτός ο διαφορετικός ρόλος της χρήσης του δηλητηρίου από εργάτριες και βασίλισσες, οδήγησε σε εξελικτικές διαφορές και στην σύσταση αλλά και στην ποσότητα του δηλητηρίου, πέρα από τις διαφορές στη μορφολογία του κεντριού. Για παράδειγμα η ποσότητα δηλητηρίου στις βασίλισσες (700 μl) είναι περίπου επτά φορές περισσότερη από εκείνη των εργατριών μελισσών (100-150 μl).

Ο τρόπος με τον οποίο γίνεται η έκχυση του δηλητηρίου.

Όμως η υπεροπλία αυτή της βασίλισσας δεν την συνοδεύει εφ’ όρου ζωής. Η αφθονία του δηλητηρίου παρατηρείται τις πρώτες ημέρες της ζωής της, τότε που θα χρειαστεί να δώσει τη μάχη της ώστε να κυριαρχήσει στην κυψέλη. Μετά την σύζευξή της, δηλαδή μετά τις πρώτες 20 μέρες και σταδιακά καθώς μεγαλώνει η ποσότητα του δηλητηρίου μειώνεται και μετά την ηλικία του ενός με δύο έτη αδρανοποιείται εντελώς. Ουσιαστικά μετά την ηλικία των δύο ετών η βασίλισσα μένει άοπλη, χωρίς καθόλου δηλητήριο.

Δεδομένου ότι η ωοτοκία της βασίλισσας μειώνεται σημαντικά καθώς αυξάνεται η ηλικία της και αντικαθίσταται απ’ τις εργάτριες από μια νέα και πιο παραγωγική, το γεγονός ότι μένει άοπλη καθώς μεγαλώνει είναι μια εξελικτική διαδικασία που δίνει τη δυνατότητα στο μελίσσι παραμείνει δυνατό και να επιβιώσει. Μια παλιά βασίλισσα με απενεργοποιημένο δηλητήριο όταν βρεθεί αντιμέτωπη με μια νεαρή η οποία διαθέτει το σύνολο του δηλητηρίου της νιότης, δεν έχει καμιά πιθανότητα να επιζήσει. Έτσι, στις φονικές μάχες της κυψέλης, οι νεαρές βασίλισσες υπερισχύουν και το μελίσσι ανανεώνει την βασίλισσα με μια νέα με καλύτερη δυναμική και προοπτική.

Το κεντρί των εργατριών μαζί με τον σάκο που περιέχει το δηλητήριο αποκολλάται μετά το τσίμπημα, συνεχίζοντας να χύνει δηλητήριο μέσα στο δέρμα.

Όπως είπαμε οι εργάτριες σε αντίθεση με τις βασίλισσες χρησιμοποιούν το δηλητήριο για να υπερασπιστούν το σύνολο. Έτσι παρατηρούμε διαφορές και στην σύσταση του δηλητηρίου. Το δηλητήριο των εργατριών περιέχει ένζυμα τα οποία έχουν κυτταροτοξική δράση και δρουν ως παράγοντες διασποράς του δηλητηρίου στους ιστούς των θηλαστικών καθώς επίσης και τοξίνες οι οποίες προκαλούν έντονο πόνο, φλεγμονές και αλλεργικές αντιδράσεις.

Το δηλητήριο των βασιλισσών δεν προορίζεται για θηλαστικά και γι αυτό δεν χρειάζεται ουσίες που προκαλούν πόνο, αλλεργίες ή ένζυμα. Όταν η βασίλισσα κεντρίζει ένα άλλο έντομο, το δηλητήριο μεταφέρεται κατευθείαν στην αιμολέμφο του θύματος και από εκεί στο όργανο στόχο. Το δηλητήριο της στερείται 34 τοξινών που βρίσκονται στο δηλητήριο των εργατριών μελισσών , έχει 50 φορές λιγότερη σεκαπίνη, κατά πολύ λιγότερη ισταμίνη, την μισή ποσότητα μελιττίνης ενώ δεν περιέχει το κυταροδιαλυτικό ένζυμο υαλουρονιδάση.

Στην απίθανη εκείνη περίπτωση στην οποία μια νεαρή βασίλισσα σας κεντρίσει, ο πόνος που θα νιώσετε θα είναι αμελητέος έως ανύπαρκτος.

Επιμέλεια: Στράτος Σαραντουλάκης
Μελισσοκόμος

πηγές:
Εργαστήριο Μελισσοκομίας ΑΠΘ – Ανδρέας Θρασυβούλου
Βιολογία της Μέλισσας – Γούναρη Σοφία
Μελισσοκομία – Λευτέρης Αλυσσανδράκης
Πανεπιστήμιο της Αριζόνα – Ask A Biologist
Stated clearly Science for Everyone

Η ποικιλία ανθοφόρων φυτών αντισταθμίζει τις δυσμενείς επιπτώσεις των εντομοκτόνων στις άγριες μέλισσες.

Η μεγάλη ποικιλία ανθισμένων φυτών αυξάνει την επιτυχία αναπαραγωγής των άγριων μελισσών και θα μπορούσε να συμβάλει στην αντιστάθμιση των αρνητικών επιπτώσεων που προκαλούνται από τα εντομοκτόνα.

Η πειραματική εγκατάσταση που χρησιμοποιήθηκε από την ερευνητική ομάδα του Πανεπιστημίου.

Αυτό τουλάχιστον έδειξε η έρευνα των Πανεπιστημίου του Γκέτινγκεν, του Χοχενχάιμ και του Ινστιτούτου Τζούλιους Κουν σε ένα πείραμα μεγάλης κλίμακας. Τα αποτελέσματα έχουν δημοσιευτεί στο περιοδικό Ecology Letters.

Μείγμα αγριολούλουδων με καλλιεργούμενα φυτά και η εγκατάσταση όπου φωλιάζουν οι αγριομέλισσες στο κλουβί εσωτερικά.

Για την έρευνά τους οι επιστήμονες μελέτησαν την αναπαραγωγή της πολύ σημαντικής οικολογικά άγριας μέλισσας Osmia bicornis (κόκκινη μέλισσα). Την τοποθέτησαν μέσα σε κλουβιά όπου συγκέντρωσαν σε διάφορες αναλογίες αγριολούλουδα αλλά και φυτά που είχαν δεχτεί εντομοκτόνα. Διαπιστώθηκε ότι οι άγριες μέλισσες που τράφηκαν από αγριολούλουδα, έπειτα από μια περίοδο αρκετών μηνών διπλασίασαν τους πληθυσμούς τους σε σύγκριση με εκείνες που τράφηκαν αποκλειστικά από ελαιοκράμβη.

Η μοναχική αγριομέλισσα Osmia bicornis (κόκκινη μέλισσα) που πήρε το όνομά της εξαιτίας του πυκνού κόκκινου τριχώματος που διαθέτει.

Η αναπαραγωγική επιτυχία των άγριων μελισσών μειώνεται εξαιτίας των νεονικοτινοειδών που περιέχεται στη γύρη και το νέκταρ με τα οποία ταΐζουν τους απογόνους τους. Ωστόσο, το αρνητικό αυτό αποτέλεσμα εμφανίστηκε στα κλουβιά τα οποία περιείχαν αποκλειστικά μονοκαλλιέργειες στις οποίες είχαν χρησιμοποιηθεί εντομοκτόνα και πολύ λιγότερο όπου υπήρχαν διαθέσιμα και αγριολούλουδα, γεγονός που υποδηλώνει ότι το πρόβλημα μπορεί να αντισταθμιστεί όταν οι μέλισσες έχουν και εναλλακτικούς πόρους τροφίμων.

Η κόκκινη μέλισσα φωλιάζει σε κοιλότητες. Έχει τριχρωματική όραση, δεν είναι επιθετική και θεωρείται σημαντικότατος επικονιαστής.

Η μελέτη δείχνει ότι τόσο η ποικιλομορφία των ανθοφόρων φυτών όσο και τα εντομοκτόνα έχουν σημαντική επίδραση στην αναπαραγωγή των άγριων μελισσών. «Αν υπάρχουν αρκετές εναλλακτικές επιλογές τροφής θα μπορούσαν να αντισταθμιστούν οι αρνητικές επιπτώσεις των μονοκαλλιεργειών και των εντομοκτόνων» λέει ο καθηγητής Δρ. Τίγια Τσάνκε. Αφήνοντας τα αγριολούλουδα στους φυτοφράχτες να κάνουν τη δουλειά τους είναι μια καλή αρχή για ένα υγιές οικοσύστημα.

πηγή: Πανεπιστήμιο του Γκέτινγκεν

Δηλητήριο μέλισσας και κορονοϊός

Μια έρευνα με τίτλο «Bee venom and SARS-CoV-2» έλαβε χώρα στην Κίνα και δημοσιεύτηκε στο NCBI (Εθνικό Κέντρο Βιοτεχνολογίας Πληροφόρησης των των ΗΠΑ). Στην επαρχία Χουμπέι, το επίκεντρο της πανδημίας στην Κίνα, η τοπική ένωση μελισσοκόμων σχεδίασε και υλοποίησε ένα ερωτηματολόγιο/έρευνα, στην οποία συμμετείχαν μελισσοκόμοι της επαρχίας.

Στην έρευνα έλαβαν μέρος 5115 μελισσοκόμοι την περίοδο 23 Φεβρουαρίου 2020 έως τις 8 Μαρτίου 2020, εκ των οποίων οι 723 προέρχονταν από την Γουχάν. Επίσης ερευνήθηκαν από τον Οκτώβριο του 2019 έως τον Δεκέμβριο του 2019, 121 άτομα στην επαρχία Χουμπέι τα οποία είχαν υποβληθεί σε θεραπεία με δηλητήριο μελισσών.

Σύμφωνα με τους συντάκτες της έρευνας αυτής παρατηρήθηκε ότι κανένας από τους συμμετέχοντες μελισσοκόμους ή από τα 121 άτομα δεν παρουσίασε συμπτώματα που σχετίζονται με το COVID-19 ενώ η γενικότερη κατάσταση της υγείας τους ήταν άριστη. Οι Κινέζοι ισχυρίστηκαν ότι το δηλητήριο της μέλισσας προκαλεί ανοσία στον κορονοϊό καθώς κανένας από όσους συμμετείχαν δεν μολύνθηκε τελικά από τον COVID-19 και πρότειναν να γίνει περαιτέρω έρευνα σε πειραματόζωα.

Ύστερα από αυτό ακολούθησε παρόμοια έρευνα στην Γερμανία όπου καταγράφτηκε η εμπειρία των μελισσοκόμων με τον κορονοϊό. Συμπληρώθηκαν τελικά 234 ερωτηματολόγια από Γερμανούς μελισσοκόμους και βρέθηκε ότι:

Οι μελισσοκόμοι επηρεάζονται από το COVID-19 και δεν υπάρχει ανοσία όπως αναφέρουν οι Κινέζοι. Από τους 234 μελισσοκόμους δύο μελισσοκόμοι πέθαναν από τον κορονοιό και 45 (19.23%) αρρώστησαν. Η σφοδρότητα της νόσου δεν επηρεάστηκε από τα χρόνια που ασκούσε κάποιος μελισσοκομία, ούτε από το συνολικό αριθμό κεντρισμάτων που δέχεται.

Άτομα τα οποία ήταν περισσότερο ευαίσθητα στα κεντρίσματα (πρήζονταν περισσότερο) είχαν εντονότερα συμπτώματα από εκείνα που ανεχόταν καλύτερα τα κεντρίσματα . Οι τελευταίοι είχαν ήπια συμπτώματα της ασθένειας. Γενικά πιστεύεται ότι το δηλητήριο ενισχύει το ανοσοποιητικό σύστημα αλλά δεν υπάρχει μέχρι στιγμής σχετική έρευνα η οποία να τεκμηριώνει την άποψη αυτή. Η Γερμανική έρευνα είναι δημοσιευμένη εδώ.

Σύμφωνα με τους Γερμανούς ερευνητές δεν μπορούμε να αποκλείσουμε ότι το δηλητήριο της μέλισσας θα μπορούσε να έχει προστατευτική ή ανακουφιστική επίδραση σε μια λοίμωξη SARS-CoV-2 όταν εφαρμόζεται απευθείας κατά τη διάρκεια της λοίμωξης, αλλά για να επιβεβαιωθεί κάτι τέτοιο θα απαιτηθούν περαιτέρω και πιο διεξοδικές μελέτες.

Δηλητήριο μέλισσας. Πως συλλέγεται; Τι αποδόσεις έχει; Που διατίθεται; Αξίζει να ασχοληθεί κανείς; Μια πρώτη προσέγγιση.

Το δηλητήριο της μέλισσας παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον καθώς περιέχει κάποια συστατικά τα οποία έχουν ευεργετική δράση, από θεραπευτική σκοπιά, κυριότερα εκ των οποίων είναι η μελιττίνη και η απαμίνη.

Έρευνα για το δηλητήριο της Μέλισσας στο ΑΠΘ

Η μελιττίνη το σημαντικότερο συστατικό του δηλητηρίου, είναι ένα πεπτίδιο που εμφανίζει ισχυρή βακτηριοκτόνο και αντιφλεγμονώδη δράση (είναι αυτή που σχετίζεται με την εμφάνιση του πόνου κατά το τσίμπημα). Η απαμίνη είναι ένα πεπτίδιο που αυξάνει την παραγωγή κορτιζόλης στα επινεφρίδια, δραστική μορφή της κορτιζόνης και έχει αντιφλεγμονώδη, ανοσοκατασταλτική και αναλγητική δράση, ενώ σε μικρές συγκεντρώσεις διεγείρει το κεντρικό νευρικό σύστημα.

Η ιατρική κοινότητα στηριζόμενη στην παρατήρηση ότι πολλοί μελισσοκόμοι δεν εμφανίζουν προβλήματα αρθρίτιδας στράφηκαν αρχικά προς κλινικές μελέτες χρήσης του δηλητηρίου για την αντιμετώπιση της ασθένειας αυτής, οι οποίες έδειξαν ότι επιδρά θετικά στην αντιμετώπιση και της οστεοαρθρίτιδας αλλά κυρίως της ρευματοειδούς αρθρίτιδας. Τα συστατικά του δηλητηρίου επιδρούν τόσο στο κεντρικό όσο και στο περιφερειακό νευρικό σύστημα γι’ αυτό και υπάρχουν αρκετές αναφορές για χρήση του στην αντιμετώπιση της σκλήρυνσης κατά πλάκας, και των νόσων Αλτσχάιμερ και Πάρκινσον.

Σε μελέτες που έγιναν σε ασθενείς από δύο ερευνητικές ομάδες διαπιστώθηκε βελτίωση των ασθενών με σκλήρυνση κατά πλάκας σε ένα ποσοστό που κυμάνθηκε από 50% έως 60% (Hauser et al. 2001, Castro et al., 2005) αποδίδοντας την βιολογική αυτή δράση στην απαμίνη που περιέχεται στο δηλητήριο. Επίσης η μελιττίνη έχει κυτταροτοξική δράση και αξιοποιήθηκε από τους ερευνητές για την καταστροφή καρκινικών κυττάρων. Είναι δηλαδή δυνητικά αποτελεσματική στη θεραπεία του καρκίνου.

Πως συλλέγεται;

Το δηλητήριο συλλέγεται πάνω σε γυάλινη επιφάνεια με τη βοήθεια συσκευών που διοχετεύουν ρεύμα μικρής τάσης. Η συσκευή τοποθετείται είτε στην είσοδο της κυψέλης είτε εντός της και καθώς οι μέλισσες διεγείρονται από το ηλεκτρικό ρεύμα προσπαθούν να τσιμπήσουν τη γυάλινη επιφάνεια αφήνοντας σταγόνες δηλητηρίου πάνω της. Οι συσκευές που τοποθετούνται εντός της κυψέλης πλεονεκτούν καθώς συλλέγουν περισσότερο, ενώ η καθαρότητα του δηλητηρίου επιβαρύνεται λιγότερο από ατμοσφαιρικούς ρύπους και σκόνη, στα οποία είναι εκτεθειμένη η συσκευή εισόδου. Κατά την διαδικασία οι μέλισσες δεν θανατώνονται, καθώς το κεντρί τους δεν καρφώνεται στη λεία επιφάνεια του γυαλιού και το κεντριοφόρο σύστημα δεν αποσπάται, όπως συμβαίνει συνήθως με το τσίμπημα στο δέρμα. Έτσι οι νεαρές μέλισσες μπορούν να τσιμπήσουν ξανά αφού ξαναγεμίσουν το σάκο τους.

Έρευνα για το δηλητήριο της Μέλισσας στο ΑΠΘ

Το υγρό στην αρχή δηλητήριο, στερεοποιείται στη συνέχεια και συλλέγεται σε μορφή σκόνης χρησιμοποιώντας ένα ξυράφι. Χρειάζεται μεγάλη προσοχή και πρέπει να αποφεύγεται η απευθείας επαφή και εισπνοή.

Η απομόνωση της μελιττίνης

Η διαδικασία περιλαμβάνει την έκλουση δηλητηρίου μέσα από στήλη ODS-120A, mesh 150 με νερό και αιθανόλη, συλλογή στα 27 λεπτά, λυοφιλίωση, ανάλυση με HPLC για την καθαρότητα, βιοχημικές εξετάσεις για την κυτταροτοξική δράση, εμφιάλωση και αποθήκευση. Περισσότερα για την διαδικασία καθαρισμού της μελιττίνης εδώ.

Αποδόσεις

Ο Μ.Ο. παραγωγής δηλητηρίου ανά μέλισσα είναι περίπου 0,05γρ. Εξαρτάται από πολλούς παράγοντες με αποτέλεσμα να υπάρχουν διακυμάνσεις μέσα στη χρονιά και στην ποιότητα και στην ποσότητα. Για παράδειγμα παίζει ρόλο η ηλικία των μελισσών, η διατροφή τους (υπάρχουν διαφορές ανά ανθοφορία), ενώ φαίνεται ότι υπάρχουν διαφοροποιήσεις και μεταξύ φυλών μελισσών. Στον χάρτη βλέπετε τις 3 φυλές που δραστηριοποιούνται στην Ελλάδα. (Η Κρητική μέλισσα θεωρούμε ότι έχει εξαφανιστεί σήμερα).

Η συλλογή πρέπει γίνεται ανά έξι ημέρες από τον Απρίλιο μέχρι τον Οκτώβριο και η εφαρμογή της συσκευής γίνεται για περίπου 30 λεπτά. Σε αυτό το διάστημα Απρίλιος-Οκτώβριος (περίπου 35 συλλογές) παράγεται 1γρ με 2γρ δηλητηρίου ανά μελίσσι. Η τιμή του δηλητηρίου κυμαίνεται από 25€ έως 250€ το γραμμάριο ανάλογα την ποιότητα, δηλαδή την καθαρότητα και περιεκτικότητα σε μελιττίνη.

Μετά τη συλλογή το δηλητήριο περνάει από διαδικασία κοσκινίσματος ώστε να αφαιρεθούν ακαθαρσίες που δεν είναι ορατές στο ανθρώπινο μάτι και στη συνέχεια αποθηκεύεται σε σκοτεινά αεροστεγή γυάλινα φιαλίδια και διατηρείται στην κατάψυξη σε θερμοκρασία -20°C. Εάν αποθηκευτεί σε υψηλότερες θερμοκρασίες χάνει τις ιδιότητές του ενώ οξειδώνεται στο περιβάλλον.

Που διατίθεται;

Δεν υπάρχει οργανωμένη αγορά δηλητηρίου, οι φαρμακοβιομηχανίες και οι εταιρίες καλλυντικών αγοράζουν από συγκεκριμένους προμηθευτές που είναι σε θέση να τους προμηθεύσουν μεγάλη ποσότητα και υψηλής ποιότητας δηλητήριο. Επίσης το γεγονός ότι η μελιττίνη έχει παραχθεί στο εργαστήριο συνθετικά με χαμηλότερο κόστος, δυσκολεύει ακόμα περισσότερο την εμπορία του και γι αυτό ελάχιστοι μελισσοκόμοι στην Ελλάδα ασχολούνται με την παραγωγή του.

Από επιστημονικής άποψης πάντως υπάρχει ενδιαφέρον. Στα πλαίσια της διδακτορικής διατριβής της Αργενάς Νικολίας στο Εργαστήρι Μελισσοκομίας του ΑΠΘ αναλύθηκαν δηλητήρια από διαφορετικές ανθοφορίες για 5 χρόνια. Μελετήθηκαν τρεις διαφορετικές συσκευές παραγωγής δηλητηρίου και βρέθηκαν διαφορές όσο αφορά την ποσότητα και την ποιότητα του παραγόμενου προϊόντος. Έγινε συσχέτιση παραγωγής δηλητηρίου και συλλογής γύρης και αναλύθηκε δηλητήριο μελισσιών που βρίσκονταν σε ανθοφορίες ερείκης και καστανιάς για τις οποίες μελισσοκόμοι έχουν αναφέρει ότι το τσίμπημα πονάει περισσότερο και συγκρίθηκε με το δηλητήριο που παραγόταν την ίδια εποχή σε άλλες ανθοφορίες, επιβεβαιώνοντας τον εντονότερο πόνο που δέχεται ο μελισσοκόμος. Αναμένουμε την δημοσίευσή της μέσα στο έτος για να μάθουμε περισσότερες λεπτομέρειες.

Συμπερασματικά μπορούμε να πούμε ότι το δηλητήριο της μέλισσας είναι ένα προϊόν πολύπλοκης χημικής σύνθεσης,το οποίο λόγω των θεραπευτικών του δράσεων παρουσιάζει έντονο ενδιαφέρον. Η διάθεσή του στην αγορά είναι αρκετά δύσκολη και θα πρέπει να έχει εξασφαλιστεί η πώληση του πριν την παραγωγή. Επίσης αρκετές εταιρίες στην προσπάθεια τους να αγοράσουν φθηνότερα “εφευρίσκουν” διάφορους παράγοντες, όπως επιπτώσεις από συνθήκες διαφύλαξης κ.α. Τα τελευταία χρόνια παρατηρείται στροφή προς τη χρήση του δηλητηρίου με απευθείας εφαρμογή του κεντρίσματος των μελισσών. Όμως κάτι τέτοιο χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή καθώς υπάρχει ο κίνδυνος αλλεργικής αντίδρασης.

Εντρυφώντας στον «Κανόνα των Δέντρων» του Λεονάρντο ντα Βίντσι

Σύμφωνα με τον περίφημο «Κανόνα των Δέντρων» που διατύπωσε πριν από περίπου 550 χρόνια ο σπουδαίος ερευνητής, ζωγράφος και στοχαστής της Αναγέννησης, Leonardo da Vinci, όλα τα κλαδιά ενός δέντρου σε κάθε στάδιο της ανάπτυξής του, αν συναρμοστούν, είναι ίσου πάχους με τον κορμό του. Νεώτερες έρευνες πάνω στον κανόνα αυτό του Ντα Βίντσι οδήγησαν στο συμπέρασμα ότι πίσω από την εκπληκτική διαδικασία και τον τρόπο με τον οποίον αναπτύσσονται τα δέντρα βρίσκεται ..ο άνεμος. Η δεινότητα με την οποία οι ισχυροί άνεμοι πλήττουν τα δέντρα καθώς επίσης και η συνακόλουθη δική τους ανάγκη για θωράκιση και προστασία ενάντια στη δριμύτητα των γιών του Αιόλου, συνετέλεσε καταλυτικά στην φυσιολογία των δέντρων και στην τελική πρόσληψη από αυτά της γνωστής σε όλους μας μορφής που έχουν, με τον συμπαγή κορμό στη βάση τους και την ευρεία διακλάδωσή τους στα ανώτερα μέρη τους.

Υπερώριμη οστρυά σε μικτό δάσος θερμόφυλλων φυλλοβόλων στο Ζαγόρι.

Καθώς τα δέντρα ρίχνουν το φύλλωμά τους και αυτό το φθινόπωρο, αποκαλύπτουν το θαυμαστό, απαράλλαχτο μοτίβο της ανάπτυξής τους, που παρατηρήθηκε για πρώτη φορά από τον Λεονάρντο ντα Βίντσι πριν από 550 περίπου χρόνια: μια απλή, αλλ’ ωστόσο εκπληκτική σχέση που διατηρείται σταθερή μεταξύ του μεγέθους του κορμού ενός δέντρου και του συνολικού μεγέθους των κλάδων του.

Νέα δεδομένα επιστημονικών ερευνών έθεσαν ξανά στο προσκήνιο το ζήτημα της ανάπτυξης των δέντρων, υποστηρίζοντας ότι ο τρόπος με τον οποίο διακλαδίζεται ο κορμός τους καθώς μεγαλώνουν, καθορίζεται -με μεγάλη βεβαιότητα- από την ανάγκη προστασίας τους από τους ανέμους.

«Ο κανόνας του Leonardo είναι ένα εκπληκτικό εύρημα», δήλωσε η Kate McCulloh, Καθηγήτρια της Βοτανικής στο κρατικό Πανεπιστήμιο του Όρεγκον, με ειδίκευση στην φυσιολογία των δέντρων. «Μέχρι σήμερα οι άνθρωποι δεν τον έχουν διερευνήσει αρκετά».

Ο Ντα Βίντσι έγραψε κάποτε στο περίφημο σημειωματάριό του ότι: «Όλα τα κλαδιά ενός δέντρου σε κάθε στάδιο της ανάπτυξής του, αν συναρμοστούν, είναι ίσου πάχους με τον κορμό του».[1] Με άλλα λόγια, κατά τον Ντα Βίντσι, εάν τα κλαδιά ενός δέντρου διπλώνονταν προς τα πάνω και μπορούσαν να συναρμοστούν σφιχτοδεμένα μεταξύ τους, το δέντρο θα έμοιαζε με έναν μεγάλο επιμήκη κορμό, ο οποίος θα είχε ίσο πάχος από πάνω, στην κορυφή του έως κάτω, στη βάση του.

Υποστήριξε επίσης ο Λεονάρντο ότι τα μικρότερα κλαδιά διατηρούν καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής και της ανάπτυξης των δέντρων, μια ακριβή, μαθηματική σχέση με το μεγαλύτερο κλαδί από το οποίο προέρχονται. Συγκεκριμένα διατύπωσε την θέση ότι: «Όταν ένα μητρικό κλαδί διακλαδίζεται σε δύο θυγατρικά κλαδιά, οι διάμετροί τους είναι τέτοιες, ώστε οι επιφάνειες των δύο θυγατρικών κλαδιών, όταν συναρμοστούν, είναι πάντα ίσες με την επιφάνεια του μητρικού κλάδου».[2]

Προκειμένου να διερευνήσει τον «Κανόνα του Λεονάρντο», ο φυσικός Christophe Eloy, από το Πανεπιστήμιο της Προβηγκίας στη Γαλλία, σχεδίασε δέντρα με περίπλοκα μοτίβα διακλάδωσης σε έναν ηλεκτρονικό υπολογιστή.

«Σχεδίασα την ελαφρύτερη δυνατή δομή που θα έπρεπε να έχει ένα δέντρο, ώστε να μπορεί ν’ αντιστέκεται στον ισχυρό άνεμο, διατηρώντας παράλληλα τη δύναμη και τη μορφή του κορμού του», δήλωσε ο Eloy. Και συμπληρώνει: «Τα δέντρα είναι fractal [3] στη φύση, που σημαίνει ότι οι μορφές και τα σχήματα που δημιουργούνται από τις μεγάλες δομές τους, όπως είναι οι βασικοί κλώνοι τους, επαναλαμβάνονται αυτούσια σε μικρότερες δομές, όπως είναι τα ελαφρύτερα κλαδιά τους».

Αριστερά δρυς Quercus petraea subsp. polycarpa και δεξιά Quercus pubescens.

Ο Eloy ξεκίνησε με έναν σκελετό «fractal tree», στον οποίο προσέθεσε επανειλημμένα μικρότερα αντίγραφα των κυρίων κλάδων για τη δημιουργία του «εικονικού δέντρου» του. Κάθε νέο υποσύνολο κλάδων ακολουθούσε τον «μητρικό» κλάδο του, μιμούμενο την μορφοκλασματική φύση των πραγματικών δέντρων. Σε αυτό το στάδιο, το «βασικό» μοντέλο του δέντρου χρησίμευσε απλώς ως ένα πλαίσιο αναφοράς για τον προσδιορισμό του συνολικού πάχους των κλαδιών στο τελικό στάδιο.

Μόλις ολοκληρώθηκε ο σκελετός του δέντρου με τη μέθοδο αυτή, ο Eloy τον υπέβαλε σε δοκιμές μέσα σε μία εικονική σήραγγα ανέμου. Αφού εφήρμοσε διαφορετικές σφοδρές εντάσεις ανέμου, ικανές να σπάσουν τα κλαδιά, ο Eloy προσδιόρισε τη διάμετρο που θα έπρεπε να έχει κάθε κλαδί του δέντρου, προκειμένου να μην σπάει στον δυνατό άνεμο. Διαπίστωσε έτσι ότι για κάθε μέρος του δέντρου του, από το λεπτότερο κλαδάκι έως τον κυρίως κορμό, η προσομοίωση φάνηκε ν’ αποδίδει και να επιβεβαιώνει τον κανόνα του Leonardo!

Ο Eloy διαπίστωσε ακόμη, ότι οι αναλογίες στα δέντρα του μοντέλου του παρέμεναν σταθερά ίδιες, ανεξάρτητα από την ταχύτητα του ανέμου ή το ύψος των κλαδιών, όπως επίσης προβλέπει ο περίφημος Κανόνας  του Ντα Βίντσι.

Ο «Κανόνας των Δέντρων» στο σημειωματάριο του Λεονάρντο ντα Βίντσι.

Η πρωτοποριακή αυτή εργασία του Eloy έγινε αποδεκτή από την επιστημονική κοινότητα και δημοσιεύτηκε το 2011, στο επιστημονικό περιοδικό Physical Review Letters. Παρ’ όλα αυτά υπάρχουν και εκείνοι που υποστηρίζουν ότι ο «Κανόνας του Λεονάρντο» έχει πολλά περισσότερα ακόμα να μας πει για τα δέντρα, απ’ όσα απέδειξε η ως άνω έρευνα του Ελόι.

Η περαιτέρω εξέταση του συνόλου των παραμέτρων του «Κανόνα του ντα Βίντσι» για τα δέντρα, έχει οδηγήσει στη διαμόρφωση δύο βασικών θεωρητικών τάσεων στο οικείο ερευνητικό πεδίο της φυσιολογίας των δέντρων: στην «υδρολογική θεωρία» και στη «δομική θεωρία» για τα δέντρα. Η «υδρολογική θεωρία» γύρω από τον «Κανόνα του Ντα Βίντσι» υποστηρίζει ότι τα δέντρα έχουν το χαρακτηριστικό σχήμα και τη μορφή που όλοι γνωρίζουμε, επειδή αυτό τα βοηθά πιο αποτελεσματικά στην βασική λειτουργία που επιτελούν για τη μεταφορά και αποθήκευση των χυμών τους. Από την άλλη πλευρά, η «δομική θεωρία» επικεντρώνεται στην σπουδαία ικανότητα αντοχής στις πιέσεις της φύσεως και του περιβάλλοντος, που διαθέτουν και εμφανίζουν τα δέντρα καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής και της ανάπτυξής τους.

Δρυς Quercus ithaburensis subsp. macrolepis.

Με σειρά νεωτέρων ερευνών του και ο ίδιος ο Εloy ετάχθη τελικά υπέρ της δομικής θεωρίας. Ωστόσο, ο Gil Bohrer, μηχανικός περιβάλλοντος στο Πανεπιστήμιο του Οχάιο στο Columbus, υπεραμύνθηκε της υδρολογικής θεωρίας, δηλώνοντας: «Δεν αμφιβάλλω ότι η δομή των δέντρων είναι το αποτέλεσμα ενός συνδυασμού υδραυλικών και δομικών περιορισμών. Θεωρώ ωστόσο, ότι το υδρολογικό επιχείρημα δεν θα πρέπει να απορριφθεί τόσο εύκολα».

Ανεξάρτητα από τις επιστημονικές θεωρίες που επαληθεύουν τον «Κανόνα του Λεονάρντο», τα ίδια τα δεδομένα της παρατήρησης των δέντρων στον φυσικό τους χώρο, στα δάση, στις δεντροστοιχίες ή στους αγρούς, αποδεικνύουν ότι, σε μια τεράστια γκάμα των ειδών τους, τα δέντρα υπακούουν ανά τους αιώνες πιστά στον κανόνα του σπουδαίου επιστήμονα και στοχαστή της Αναγέννησης!

Σχηματική απεικόνιση του «Κανόνα των Δέντρων» του Λεονάρντο ντα Βίντσι.

Ενώ ωστόσο τα στοιχεία μέχρι στιγμής επαληθεύουν παγίως τον περίφημο κανόνα που διατύπωσε ο Ντα Βίντσι πριν πεντέμισι αιώνες, θεωρείται εξαιρετικά κοπιώδης η προσπάθεια και η εργασία που απαιτείται για την επιβεβαίωση της θεωρίας του Λεονάρντο για τα δέντρα. «Τα πειραματικά δεδομένα που διαθέτουμε είναι διάσπαρτα», αναφέρει ο Eloy. «Αν κάποιος εστιάζει την έρευνά του στα μεγάλα δέντρα, διαπιστώνει ότι υπάρχουν χιλιάδες κλαδιά και χρειάζονται αμέτρητες συσκευές για την σύγχρονη μέτρησή τους».

Παρ’ όλο ωστόσο που υπάρχουν περιορισμένα πειραματικά δεδομένα για την υποστήριξη των πορισμάτων του da Vinci, ο κανόνας του έχει χρησιμοποιηθεί ευρύτατα στα γραφικά των ηλεκτρονικών υπολογιστών και στις μαθηματικές εφαρμογές.

Αριστερά φτελιά Ulmus procera και δεξιά μηλόκεδρος (βουνοκυπάρισσο) Juniperus foetidissima.

Ο Robert Fathauer, μηχανικός και μαθηματικός καλλιτέχνης, εξερευνά τον κόσμο των «δέντρων – fractal» εδώ και χρόνια. Χρησιμοποιεί μια διαδικασία παρόμοια με εκείνη των ερευνών του Eloy, για να δημιουργήσει τα έργα του από δέντρα – fractal.

Συγκεκριμένα, ο Fathauer χρησιμοποιεί τη φωτογραφία μιας διατομής μεταξύ του κορμού και ενός κλάδου του δέντρου, ως δομικό στοιχείο για ολόκληρο το έργο του. Στη συνέχεια, προσθέτει επαναλαμβανόμενες μικρότερες εκδοχές του αρχικού δομικού στοιχείου στο περίγραμμα του δέντρου. Αν και δεν εφαρμόζει ακραιφνώς τον κανόνα του Λεονάρντο στο έργο του, ωστόσο ο κανόνας αυτός εξακολουθεί να εμφανίζεται και να λειτουργεί στις δημιουργίες του μέσω των αποτυπώσεων των πραγματικών δέντρων που αναπαράγει.

«Δεν χρησιμοποίησα συνειδητά τον κανόνα του Λεονάρντο για την τέχνη μου», εξηγεί ο Fathauer. «Αλλ’ όταν άρχισα να συγκρίνω τις επιφάνειες σε διακλαδώσεις, ανακάλυψα ως μια πειραματική επαλήθευση, ότι ο κανόνας του Λεονάρντο λειτουργούσε και εδώ εξίσου καλά!».

Συστάδα πλατάνων Platanus orientalis στην όχθη του Βοϊδομάτη στον νομό Ιωαννίνων.

«Είναι συναρπαστικό ότι αυτή η περιοχή της επιστημονικής έρευνας και σκέψης σταδιακά συγκεντρώνει στις μέρες μας ολοένα και περισσότερη προσοχή», δήλωσε περαιτέρω η Kate McCulloh.

Σήμερα οι επιστήμονες ανά τον κόσμο προσδοκούν ότι μια ακόμα πιο ενδελεχής έρευνα πάνω στον κανόνα του Λεονάρντο Ντα Βίντσι για την ανάπτυξη των δέντρων, θα μπορούσε να μας δώσει σημαντικές απαντήσεις σχετικά με την επιβάρυνση και την ζημία που μπορεί να προκληθεί στα δέντρα από τους ισχυρούς ανέμους και να συμβάλει γενικότερα στην έρευνα της ίδιας της δομής των δασών και της εξέλιξης των δέντρων.

Τούτο θα προσέφερε μια εξαιρετικά εποικοδομητική προοπτική στον τομέα της σχετικής έρευνας, προάγοντας επιστημονικά πεδία με καθοριστική σημασία για την εποχή μας, όπως η αειφορική ανάπτυξη των δασικών οικοσυστημάτων και η δημιουργία βιώσιμων πνευμόνων πρασίνου, ενόψει αφ’ ενός μεν της παγκόσμιας υπερθέρμανσης του πλανήτη και των ακραίων καιρικών φαινομένων που πλήττουν ολοένα και περισσότερες περιοχές του πλανήτη εξ αιτίας της κλιματικής αλλαγής, αφ’ ετέρου δε της καταστροφής του περιβάλλοντος από ποικίλες μορφές ρύπανσης και επεμβάσεων στη φύση.

Επιμέλεια – απόδοση: Σόφη Παυλάκη, Δικηγόρος, M.Sc. – dasarxeio.com

Πηγές:

1. «Leonardo da Vinci’s Notebook», The British Library MS Viewer, 83, in: http://www.bl.uk/manuscripts
2. Leonardo da Vinci, «Detailed Record for Arundel 263 from the British Library Catalogue of Illuminated Manuscripts», in: British Library, The British Library, www.bl.uk/catalogues
3. Leonardo da Vinci, « The Project Gutenberg EBook of The Notebooks of Leonardo Da Vinci – Volume 1», Gutenberg, 3 Oct. 2017, in: gutenberg.org
4. Christophe Eloy, «Leonardo’s Rule, Self-Similarity, and Wind-Induced Stresses in Trees», in: Physical Review Letters, vol. 107, no. 25, Dec. 2011, 10.1103/PhysRevLett.107.258101
5. Brian Jacobsmeyer, «Uncovering Da Vinci’s Rule of the Trees», in: insidescience.org
6. Ryoko Minamino, Masaki Tateno, «Tree Branching: Leonardo da Vinci’s Rule versus Biomechanical Models», in: journals.plos.org
7. Marina Mehling, «Da Vinci’s “Rule of Trees”», in: editions.covecollective.org
8. Lisa Zyga, «Leonardo da Vinci’s tree rule may be explained by wind», in: phys.org
9. Kim Krieger, «Leonardo’s Formula Explains Why Trees Don’t Splinter», in: wired.com
10. Joe Palca, «The Wisdom Of Trees (Leonardo Da Vinci Knew It)», in: npr.org
11. Kosei Sone, Alata Suzuki, Shin-Ichi Miyazawa, Ichiro Terashima, «Leonardo da Vinci’s rule in the trees without manipulations», in: researchgate.net
12. «New Research Confirms Leonardo Da Vinci’s Rule of Trees», in: tribune.kingesm.org
13. Michael Gilleland, «Laudator Temporis Acti», 30 Mar. 2008, in: laudatortemporisacti.blogspot.com
14. «Da Vinci’s Rule of the Trees», in: englishclub.com
15. «Fractal tree», in: fractalsaco.weebly.com
16. «Leonardo at the Sforza Castle», in: acantomilantours.com

Σημειώσεις:

[1] All the branches of a tree at every stage of its height when put together are equal in thickness to the trunk [below them] (βλ. «The Project Gutenberg EBook of The Notebooks of Leonardo Da Vinci», in: gutenberg.org).

[2] Leonardo noticed that when trees branch, smaller branches have a precise, mathematical relationship to the branch from which they sprang: «When a mother branch branches in two daughter branches, the diameters are such that the surface areas of the two daughter branches, when they sum up, is equal to the area of the mother branch» (βλ. «The Project Gutenberg EBook of The Notebooks of Leonardo Da Vinci», ό.π.).

[3] Με τον διεθνή όρο «fractal» (ελλ. «μορφόκλασμα», «μορφοκλασματικό σύνολο») αποκαλείται, στις επιστήμες των μαθηματικών, της φυσικής, της αρχιτεκτονικής κ.ά., ένα γεωμετρικό σχήμα αυτούσια επαναλαμβανόμενο σε άπειρο βαθμό μεγέθυνσης, το οποίο συχνά αναφέρεται και ως «απείρως περίπλοκο» (βλ. el.wikipedia.org).

Μία πρωτεΐνη του βασιλικού πολτού ίσως είναι το κλειδί για τη διατήρηση νεαρών βλαστικών κυττάρων

Ερευνητές από το Πανεπιστήμιο του Στάνφορντ διαπίστωσαν ότι ένα απ’ τα βασικά συστατικά του βασιλικού πολτού, η περίφημη πρωτεΐνη «Royalactin», ενεργοποιεί ένα δίκτυο γονιδίων που ενισχύει την ικανότητα των βλαστικών κυττάρων να ανανεώνονται.

Η επίδραση του βασιλικού πολτού σε άλλα ζώα έχει προκαλέσει το ενδιαφέρον των επιστημόνων. Προηγούμενες μελέτες έχουν δείξει ότι ο βασιλικός πολτός μπορεί να επιμηκύνει τη διάρκεια ζωής μιας σειράς ζώων, από νηματώδη σκουλήκια μέχρι ποντίκια. Δημοσιεύοντας την επιστημονική της μελέτη στο Nature Communications, η ομάδα του Στάνφορντ ισχυρίζεται ότι η πρωτεΐνη «Royalactin» αύξησε την ικανότητα ανανέωσης των βλαστικών κυττάρων των ποντικών, υποδηλώνοντας ότι η πρωτεΐνη αυτή μπορεί να έχει βιολογικές επιπτώσεις και σε άλλα είδη.

Οι επιστήμονες αναρωτήθηκαν εάν μια πρωτεΐνη παρόμοια με τη «Royalactin» μπορεί να είναι ενεργή και στον άνθρωπο και μετά από αναζήτηση επιστημονικών βάσεων δεδομένων, βρήκαν μια που είχε παρόμοια δομή. Η πρωτεΐνη NHLRC3 η οποία πήρε το όνομα «Regina» (η βασίλισσα στα Λατινικά) είναι ενεργή στα πρώτα στάδια της ανάπτυξης του ανθρώπινου εμβρύου και θεωρείται ότι αυξάνει την προσφορά των βλαστικών κυττάρων στο έμβρυο.

Ο Κέβιν Γουάνγκ κρατά μια φιάλη με κύτταρα που έχουν κατασκευαστεί να παράγουν την πρωτεΐνη «Regina», μια πρωτεΐνη παρόμοια με την «Royalactin», βασικό συστατικό του βασιλικού πολτού.

Σύμφωνα με τον Κέβιν Γ. Γουάνγκ, βιολόγο απ’ το Πανεπιστήμιο του Στάνφορντ, η «Regina» θα μπορούσε να οδηγήσει σε νέες θεραπείες, για διαταραχές που προκαλούνται από κύτταρα που πεθαίνουν, όπως στη νόσο Αλτσχάιμερ ή στην καρδιακή ανεπάρκεια. Η ομάδα ερευνά τώρα την πρωτεΐνη πιο εντατικά με την ελπίδα να βρει φάρμακα που μιμούνται τη συμπεριφορά της στο σώμα. Εάν εντοπιστούν τέτοια φάρμακα, μπορεί να βοηθήσουν τους γιατρούς να αναγεννήσουν τους φθαρμένους ή κατεστραμμένους ιστούς.

Ο Γουάνγκ πιστεύει ότι η εξελικτική διαδικασία που οδήγησε στην «Royalactin» στις μέλισσες, οδήγησε με παρόμοιο τρόπο στην «Regina» τους ανθρώπους. Επειδή οι πρωτεΐνες είναι παρόμοιες, ανάμεσα στα είδη, δίνουν και παρόμοια αποτελέσματα σε διαφορετικά ζώα.  «Η έρευνα αυτή εξηγεί για πρώτη φορά γιατί ο βασιλικός πολτός των μελισσών μπορεί να είναι ευεργετικός και για άλλους οργανισμούς», δήλωσε.

Η ομάδα του Στάνφορντ ελπίζει ότι τα ευρήματά τους θα βοηθήσουν τους ερευνητές να ανακαλύψουν περισσότερους ή καλύτερους τρόπους για να διατηρήσουν τα εμβρυϊκά βλαστικά κύτταρα πολυδύναμα όταν καλλιεργούνται στο εργαστήριο. «Είναι συναρπαστικό. Τα πειράματά μας αποδεικνύουν ότι η «Regina» είναι ένα σημαντικό μόριο που διέπει την πολυδυναμία και την παραγωγή προγονικών κυττάρων, που δημιουργούν τους ιστούς του εμβρύου. Συνδέσαμε κάτι μυθικό με κάτι πραγματικό», είπε ο Γουάνγκ.

Ολόκληρη η έρευνα: Nature Communications

Οι νυχτοπεταλούδες Μπόγκονγκ προσανατολίζονται εν μέρει χρησιμοποιώντας το φως του Γαλαξία!

Στην Αυστραλία, το καλοκαίρι, οι νυχτοπεταλούδες Μπόγκονγκ (Agrotis infusa) πετούν με σταθερή κατεύθυνση από διάφορα μέρη της χώρας, προς τα χιονισμένα βουνά στα νοτιοανατολικά. Πετούν για πολλές ημέρες ή και εβδομάδες για να φτάσουν στις ψηλές αλπικές κοιλάδες της υψηλότερης οροσειράς της χώρας και μερικές φορές διανύουν πάνω από 1.000 χιλιόμετρα, σε μια αξιοσημείωτη εποχιακή μετανάστευση.

Ο Γαλαξίας μας (Dave Young / Flickr, με άδεια CC BY 2.0)

Μόλις φτάσουν εκεί, τα έντομα πέφτουν σε αδράνεια σε σπηλιές, συνήθως πάνω από τα 1.800 μέτρα υψόμετρο, για να περάσουν το αυστραλιανό καλοκαίρι, πριν κάνουν το ταξίδι της επιστροφής. Το μόνο άλλο έντομο που είναι γνωστό μέχρι στιγμής ότι μεταναστεύει σε τέτοιες αποστάσεις είναι η πεταλούδα Μονάρχης στη Βόρεια Αμερική. Αλλά ενώ η πεταλούδα Μονάρχης βασίζεται εν μέρει στη θέση του ήλιου για να πλοηγηθεί, οι σκώροι αυτοί πετούν τη νύχτα. Ο καθηγητής Eric Warrant, ζωολόγος στο Πανεπιστήμιο Lund της Σουηδίας, είχε γοητευτεί από το πως αυτά τα τόσο μικρά έντομα κατορθώνουν ένα τέτοιο επίτευγμα, από την εποχή που ήταν φοιτητής στην Καμπέρα της Αυστραλίας.

Το μυστήριο των νυχτοπεταλούδων

Ο καθηγητής υποψιάστηκε ότι οι σκώροι θα μπορούσαν να χρησιμοποιούν το μαγνητικό πεδίο της Γης για να βρουν τον δρόμο τους, οπότε μαζί με την ομάδα του προσέδεσε τους σκώρους σε έναν βλαστό με τέτοιο τρόπο ώστε να μπορούν να πετάξουν και να στραφούν προς οποιαδήποτε κατεύθυνση προτού τους περιβάλλουν με μαγνητικά πηνία ώστε να αλλοιώσουν το μαγνητικό πεδίο της Γης. Για δύο χρόνια τα πειράματα αποτύγχαναν. Ενώ οι σκώροι φαίνεται να επηρεάζονται από το μαγνητικό πεδίο, χρησιμοποιούν και κάτι άλλο για να περιηγηθούν – την όρασή τους!

«Είναι σαν να πηγαίνεις πεζοπορία», δήλωσε ο καθηγητής Warrant, ο οποίος προσπαθεί να ανακαλύψει πως οι σκώροι αισθάνονται τα μαγνητικά πεδία της Γης στο έργο του MagneticMoth. «Θα κοιτάζαμε μια πυξίδα και έπειτα θα αναζητούσαμε κάτι για να μας δείχνει προς αυτή την κατεύθυνση, μια κορυφή ενός δέντρου ή βουνού». Η έρευνά του έχει δείξει ότι οι σκώροι ελέγχουν την εσωτερική τους πυξίδα κάθε δύο ή τρία λεπτά και συνεχίζουν να κατευθύνονται προς μια οπτική ένδειξη μπροστά. Αλλά τι μπορούν να δουν αυτά τα έντομα τη νύχτα;

Νυχτοπεταλούδες Μπόγκονγκ σε μια σπηλιά στο εθνικό πάρκο Kosciuszko στη Νέα Νότια Ουαλία, Αυστραλία.

Περαιτέρω έρευνα αποκάλυψε κάτι πραγματικά αξιοσημείωτο. Όταν ο καθηγητής Warrant κατέβασε το Stellarium, ένα πρόγραμμα πλανητάριου ανοιχτού κώδικα, και πρόβαλε τον αυστραλιανό νυχτερινό ουρανό πάνω από τους σκώρους, ανακάλυψε ότι χρησιμοποιούν τα αστέρια. «Πολύ λίγα ζώα έχουν την ικανότητα να διαβάσουν τα αστέρια και να τα χρησιμοποιήσουν για να προσανατολιστούν. Εμείς οι άνθρωποι μάθαμε πως να το κάνουμε. Μερικά πουλιά το κάνουν επίσης.» δήλωσε ο καθηγητής.

Αλλά τα μάτια των νυχτοπεταλούδων Μπόγκονγκ δεν ακολουθούν απλά ένα αστέρι. Αντίθετα είναι ευαίσθητα σε πανοραμικές εικόνες. «Στο νότιο ημισφαίριο ο Γαλαξίας είναι καλύτερα  διακριτός από ό,τι εδώ στο βόρειο ημισφαίριο. Είναι πραγματικά μια λωρίδα απαλού φωτός πάνω στην οποία υπάρχουν διάσπαρτα μερικά πολύ φωτεινά αστέρια», είπε ο Warrant ο οποίος πιστεύει ότι οι σκώροι οδηγούνται -τουλάχιστον εν μέρει- στις δροσερές αλπικές σπηλιές τους από το φως του Γαλαξία μας.

Το πείραμα του καθηγητή Warrant με τα μαγνητικά πηνία που σκοπό είχαν να αλλοιώσουν το μαγνητικό πεδίο της Γης, ώστε να δει κατά πόσο αυτό επηρεάζει τον προσανατολισμό των νυχτοπεταλούδων

Η ανακάλυψη αυτή θα μπορούσε επίσης να οδηγήσει στην ανάπτυξη νέων τύπων πλοήγησης για το δικό μας είδος. Το GPS για παράδειγμα βασίζεται σε μια πλειάδα δορυφόρων που είναι ευάλωτοι σε παρεμβολές. Ο Warrant πιστεύει ότι μελετώντας ένα έντομο ικανό να πετάξει 1.000 χιλιόμετρα για να βρει μια σπηλιά, με έναν εγκέφαλο μεγέθους κόκκου ρυζιού, θα μπορούσε να βοηθήσει και εμάς να βρούμε εναλλακτικές λύσεις. «Τα ζώα φαίνεται να επιλύουν πολύπλοκα προβλήματα, με λίγα μέσα και χαμηλές ποσότητες ενέργειας» δήλωσε ο καθηγητής.

πηγές:
The Australian Bogong Moth Agrotis infusa: A Long-Distance Nocturnal Navigator
The Earth’s Magnetic Field and Visual Landmarks Steer Migratory Flight Behavior in the Nocturnal Australian Bogong Moth
Virtual migration in tethered flying monarch butterflies reveals their orientation mechanisms
Insect orientation to polarized moonlight
Lunar orientation in a beetle
Behavioral evidence for a magnetic sense in the oriental armyworm, Mythimna separata

Μπορεί το μέλι να χρησιμοποιηθεί για τη θεραπεία εγκαυμάτων;

Το μέλι χρησιμοποιείται για τη θεραπεία πληγών, συμπεριλαμβανομένων των εγκαυμάτων, για χιλιάδες χρόνια, από την αρχαία Μεσοποταμία και την Αίγυπτο. Σήμερα, γνωρίζουμε ότι το μέλι έχει αντιμικροβιακές αλλά και αντιφλεγμονώδεις ιδιότητες, ενώ αρκετές μελέτες τις τελευταίες δεκαετίες έχουν δείξει ότι το μέλι μπορεί να μειώσει τους χρόνους επούλωσης, τη μόλυνση και τη φλεγμονή, ακόμη και σε σύγκριση με τις συμβατικές θεραπείες όπως τα αντισηπτικά.

Γνωρίζουμε ότι το μέλι διεγείρει την παραγωγή λευκών αιμοσφαιρίων, η οποία ενεργοποιεί την επισκευή και την αναγέννηση των ιστών. Το μέλι είναι επίσης όξινο, επομένως μειώνει το ρΗ μιας πληγής και εμποδίζει την ανάπτυξη βακτηρίων, επιταχύνοντας την επούλωση. Η υψηλή περιεκτικότητα του μελιού σε σάκχαρα προκαλεί αφυδάτωση στα βακτήρια, ενώ οι αντιοξειδωτικές ιδιότητες του βοηθούν στη μείωση της φλεγμονής.

Οι γιατροί σήμερα εξακολουθούν να χρησιμοποιούν μέλι για τη θεραπεία πληγών και εγκαυμάτων. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι θα χρησιμοποιήσετε το μέλι που έχετε στο ντουλάπι σας, χωρίς να μιλήσετε πρώτα με έναν γιατρό. Το ιατρικό μέλι έχει αποστειρωθεί και είναι στείρο σε αντίθεση με το φυσικό μέλι το οποίο περιέχει ένα ευρύ φάσμα μικροβιακών ειδών.

Υπάρχουν τέσσερις βασικές κατηγορίες εγκαυμάτων:

Τα εγκαύματα πρώτου βαθμού, τα οποία είναι ήπια και προκαλούν μικρή ερυθρότητα του εξωτερικού στρώματος του δέρματος (επιδερμίδα). Τα εγκαύματα δευτέρου βαθμού, που είναι πιο σοβαρά καθώς επηρεάζουν το κατώτερο στρώμα του δέρματος και προκαλούν πόνο, πρήξιμο, φουσκάλες και ερυθρότητα. Τα εγκαύματα τρίτου βαθμού, τα οποία είναι πολύ σοβαρά και απαιτούν άμεση ιατρική βοήθεια καθώς μπορούν να καταστρέψουν εντελώς τα δύο στρώματα του δέρματος. Και τέλος τα εγκαύματα τέταρτου βαθμού που προκαλούν τραυματισμό σε βαθύτερους ιστούς, όπως στους μύες ή στα κόκκαλα.

Μπορείτε να χρησιμοποιήσετε συμβατικό μέλι για να διαχειριστείτε ένα έγκαυμα μόνο όταν αυτό είναι ήπιο και επιφανειακό. Σε κάθε άλλη περίπτωση φροντίστε να επικοινωνήσετε με τον γιατρό σας. Ακόμα και η χρήση ιατρικού μελιού απαιτεί πρώτα μια επίσκεψη σε γιατρό ώστε να αξιολογήσει τις πληγές και να βεβαιωθεί ότι δεν υπάρχει λοίμωξη ή ανάγκη για χειρουργική επέμβαση.

Η χρήση μελιού για τη θεραπεία εγκαυμάτων χρήζει περαιτέρω έρευνας, αν και η αποτελεσματικότητα του στα επιφανειακά εγκαύματα είναι πολλά υποσχόμενη.

Πηγές:
sciencefocus: Can you use honey to treat a burn?
woundsresearch: A Comparison Between Medical Grade Honey and Table Honeys in Relation to Antimicrobial Efficacy

Δύο ευρέως χρησιμοποιούμενα φυτοφάρμακα μειώνουν το προσδόκιμο ζωής των μελισσών

Το προσδόκιμο ζωής των μελισσών μειώνεται όταν αυτές εκτίθενται σε δύο ευρέως χρησιμοποιούμενα φυτοφάρμακα, σύμφωνα με νέα έρευνα του Πολιτειακού Πανεπιστημίου του Όρεγκον.

Σε μια μελέτη, η οποία δημοσιεύτηκε στο επιστημονικό περιοδικό PLOS ONE, οι ερευνητές του Πανεπιστημίου βρήκαν ότι οι επιδράσεις στις μέλισσες που εκτέθηκαν στα φυτοφάρμακα Transform και Sivanto ήταν ιδιαίτερα επιβλαβείς.

Σε συνδυασμό με άλλους στρεσογόνους παράγοντες όπως τα ακάρεα βαρρόα, τους ιούς και την κακή διατροφή, οι επιπτώσεις από αυτά τα φυτοφάρμακα μπορούν να κάνουν τις μέλισσες ανίκανες να εκτελέσουν τα καθήκοντά τους φυσιολογικά. Οι μέλισσες είναι ο σημαντικότερος επικονιαστής καλλιεργειών φρούτων, ξηρών καρπών και λαχανικών.

Σύμφωνα με τους ερευνητές, αυτή είναι η πρώτη μελέτη για τη διερεύνηση μη θανατηφόρων επιδράσεων, του sulfoxaflor, δραστικής ουσίας του Transform, αλλά και της φλουπυραδιφουρόνης η οποία είναι δραστική ουσία του Sivanto. Μη θανατηφόρες επιδράσεις θεωρούνται αυτές κατά τις οποίες οι μέλισσες δεν πεθαίνουν αμέσως, αλλά μειώνουν την διάρκεια ζωής τους.

Στην περίπτωση του Transform οι επιπτώσεις ήταν πολύ σοβαρές. Η πλειοψηφία των μελισσών που εκτέθηκαν στο Transform πέθανε εντός έξι ωρών από την έκθεσή τους, επιβεβαιώνοντας τη μεγάλη τοξικότητα του φυτοφαρμάκου στις μέλισσες, ειδικά μάλιστα όταν η χρήση του δεν γίνεται σύμφωνα με τις οδηγίες.

Τα δύο αυτά φυτοφάρμακα χρησιμοποιούνται σε καλλιέργειες για να αντιμετωπιστούν αφίδες, ακάρεα, λευκές μύγες αλλά και άλλα παράσιτα. Πολλές από αυτές τις καλλιέργειες προσελκύουν και μέλισσες, οι οποίες είναι απαραίτητες για την επικονίαση. Φυσικά υπάρχουν περιορισμοί στην χρήση τους, όπως για παράδειγμα το Transform δεν πρέπει να εφαρμόζεται κατά την ανθοφορία, αλλά ποιος ελέγχει πότε γίνεται χρήση;

Το Sivanto απ’ την άλλη δεν ήταν άμεσα θανατηφόρο, όμως μείωσε κι αυτό το προσδόκιμο ζωής, ενώ προκάλεσε έντονο στρες στις μέλισσες, αλλά και απόπτωση στους ιστούς της. Η απόπτωση είναι μια διεργασία κυτταρικού θανάτου, καταστροφική και μη αντιστρεπτή.

Σύμφωνα με τον καθηγητή Ramesh Sagili η μείωση του χρόνου ζωής στις μέλισσες μπορεί να φτάσει τις 10 ημέρες. Σε φυσιολογικές συνθήκες οι μέλισσες της άνοιξης ζουν κατά μέσο όρο 6 εβδομάδες, οπότε μια μείωση αυτού του μεγέθους θεωρείται σημαντική.

πηγή: phys.org

Βαρρόα καταστροφέας

Μόλις είχε μπει ο Νοέμβρης του 2017 όταν ξεκινώντας από την Άρτα, ανέβαινα τον νέο, εκείνη την εποχή, αυτοκινητόδρομο της Ιόνιας Οδού για να παρακολουθήσω το 2ο Πανελλήνιο Συνέδριο Επαγγελματικής Μελισσοκομίας στα Ιωάννινα. Παρά τα πολλά και ενδιαφέροντα εκείνου του Συνεδρίου, εγώ, όπως και οι περισσότεροι, πήγαινα σχεδόν αποκλειστικά για την ομιλία του επίκουρου καθηγητή στο Εργαστήριο Μελισσοκομίας του Γεωπονικού Πανεπιστημίου Αθηνών, Δρ. Γιώργου Γκόρα.

Μέλισσα προσβεβλημένη από βαρρόα.

Λίγα χρόνια πριν, το 2015, Αργεντίνοι ερευνητές είχαν δοκιμάσει μία μέθοδο για την καταπολέμηση της βαρρόα, χρησιμοποιώντας οξαλικό οξύ με γλυκερίνη, με αρκετά ελπιδοφόρα αποτελέσματα. Αρκετοί μελισσοκόμοι είχαν αρχίσει τους πειραματισμούς, βασιζόμενοι σε αυτή την έρευνα, όμως στο Συνέδριο για πρώτη φορά κάποιος Έλληνας επιστήμονας θα παρουσίαζε επίσημα τα αποτελέσματα των δικών του δοκιμών σχετικά με την αποτελεσματικότητα του οξαλικού οξέος με γλυκερίνη.

Βαρρόα καταστροφέας (Varroa destructor)

Η βαρρόα είναι ένα άκαρι με καταγωγή από την Νοτιοδυτική Ασία, όπου ενδημούσε ως μόνιμο παράσιτο στην Ινδική μέλισσα Apis cerana. Η φυσική επιλογή οδήγησε έπειτα από την πάροδο εκατομμυρίων ετών τον ξενιστή και το παράσιτο σε μια κατάσταση ισορροπίας. Από το 1940 και μετά όμως άρχισε να εξαπλώνεται και στον υπόλοιπο κόσμο με αποτέλεσμα να μεταδοθεί και στην Ευρωπαϊκή μέλισσα Apis mellifera, με καταστροφικές όπως αποδείχτηκε συνέπειες.

Η βαρρόα είναι ένα μικροσκοπικό, παρασιτικό αρθρόποδο που συγκαταλέγεται στα ακάρεα.

Εδώ το νέο αυτό παράσιτο αφού πέρασε τα όρια της Θράκης γύρω στα 1978, επεκτάθηκε γρήγορα στη Μακεδονία και ταχύτατα στην υπόλοιπη Ηπειρωτική και νησιωτική Ελλάδα. Σήμερα, ελάχιστα μέρη στον κόσμο παραμένουν ακόμη αμόλυντα. Το 1981 στην Ελλάδα το πρόβλημα πήρε ανεξέλεγκτες διαστάσεις. Πολλά μελισσοκομεία καταστράφηκαν ολοκληρωτικά, ενώ η μείωση στην παραγωγή μελιού σε σχέση με την αμέσως προηγούμενη χρονιά, ήταν της τάξης του 20%.

Εκείνη την χρονιά η ζημιά που προκάλεσε η βαρροϊκή ακαρίαση ήταν τεράστια καθώς κατέστρεψε τουλάχιστον 220.000 μελισσοσμήνη σε όλη τη χώρα. Όπως ήταν αναμενόμενο επικράτησε πανικός. Τα περισσότερα άγρια μελίσσια του είδους Apis mellifera εξαφανίστηκαν, ενώ από τότε κανένα μελίσσι από αυτά που κατά καιρούς φεύγουν από τους μελισσοκόμους με την διαδικασία της σμηνουργίας, δεν κατάφερε να επιβιώσει μόνο του στη φύση για περισσότερο από δύο χρόνια.

Νύμφη μελισσών προσβεβλημένη από βαρρόα.

Τα επιστημονικά εργαστήρια της χώρας ξεκίνησαν έναν ατέρμονο αγώνα για την εξεύρεση μιας μεθόδου αντιμετώπισης του παρασίτου. Τις δεκαετίες του 1980 και του 1990 χρησιμοποιήθηκαν πάρα πολλά χημικά σκευάσματα, αρκετά εκ των οποίων απαγορεύτηκαν στην συνέχεια, ενώ στα υπόλοιπα το άκαρι σταδιακά απέκτησε ανθεκτικότητα. Η συνεχής χρήση αποκλειστικά μίας συγκεκριμένης δραστικής ουσίας και η παραμονή της στην κυψέλη για μεγάλο χρονικό διάστημα ήταν οι κυριότερες αιτίες γι αυτό. Τα χημικά φάρμακα αποδείχτηκε ότι είναι επικίνδυνα για τις μέλισσες ενώ ρυπαίνουν και τα προϊόντα της. Τα πράγματα άρχισαν σταδιακά να αλλάζουν μετά το 2000 όταν έγινε μια στροφή προς πιο οικολογικές μεθόδους.

Ένας Ατελείωτος Πόλεμος

Η βαρρόα είναι ένα δύσκολα αντιμετωπίσιμο παράσιτο. Κι αυτό διότι παρασιτεί και τις ενήλικες μέλισσες αλλά και τις προνύμφες τους. Η δυσκολία έγκειται στο γεγονός ότι αναπαράγεται αποκλειστικά στα κλειστά κελιά του γόνου όπου ουσιαστικά τίποτα δε μπορεί να την βλάψει. Η βασίλισσα γεννάει ένα αυγό μέσα σε ένα εργατικό κελί, το οποίο εννέα μέρες μετά σφραγίζεται απ’ τις μέλισσες. Λίγο πριν σφραγιστεί όμως το κελί η βαρρόα τρυπώνει μέσα. Εκεί οι μέλισσες δεν την ενοχλούν, κανένα φάρμακο, χημικό ή βιολογικό δεν την επηρεάζει, ενώ βρίσκει και άφθονη τροφή (την προνύμφη!). Δείχνει μάλιστα μια προτίμηση στα κελιά όπου εκτρέφονται κηφήνες διότι είναι λίγο μεγαλύτερα.

Μέχρι σήμερα πιστεύαμε ότι η βαρρόα τρέφεται από την αιμολέμφο των μελισσών, όμως πρόσφατα στην διδακτορική διατριβή με τίτλο «η βαρρόα δεν τρέφεται με αιμολέμφο αλλά κυρίως με λιπώδη ιστό», ο Samuel Ramsey απέδειξε ότι τα πράγματα δεν είναι ακριβώς έτσι. Πάντως η ίδια η βαρρόα δεν σκοτώνει τις μέλισσες, τις εξασθενεί όμως τόσο ώστε να είναι ευάλωτες σε άλλους παράγοντες, όπως για παράδειγμα ο ιός των παραμορφωμένων φτερών (Deformed Wing Virus), ή ο ιός οξείας παράλυσης (Acute Bee Paralysis Virus) των οποίων η βαρρόα είναι φορέας.

Μέλισσα με παραμορφωμένα φτερά.

Για λόγους φιλοσοφίας για τη ζωή, απέκλεισα εξαρχής κάθε χημικό φάρμακο και στράφηκα αποκλειστικά σε βιολογικές μεθόδους αντιμετώπισης του προβλήματος. Σε καμία περίπτωση δεν ήθελα να υποβάλω τις μέλισσες μου σε χημικές θεραπείες, αλλά ούτε και να ζω με τον φόβο της ανίχνευσης υπολειμμάτων στο μέλι μου. Άλλωστε σήμερα κανένα χημικό φάρμακο δεν είναι αρκετά αποτελεσματικό.

Για να μπορεί ένα μελίσσι να αντέξει το φορτίο της βαρρόα και να ζει φυσιολογικά, θα πρέπει να γίνεται δύο φορές τον χρόνο καταπολέμηση, ώστε να παραμένει ο πληθυσμός της βαρρόα σε ανεκτά από το σμήνος επίπεδα. Η πλήρης εξάλειψη θεωρείται πρακτικά αδύνατη και όλοι οι μελισσοκόμοι έχουμε πια συμβιβαστεί με αυτό. Την περίοδο του χειμώνα λοιπόν τα μελίσσια λόγω του κρύου σταματούν την εκτροφή γόνου και η βαρρόα βρίσκεται αναγκαστικά εκτεθειμένη πάνω στις ενήλικες μέλισσες. Αυτό αποτελεί μια πρώτης τάξεως ευκαιρία να απαλλαγούμε από αυτήν σε μεγάλο βαθμό.

Εφαρμογή οξαλικού οξέος με ενστάλαξη.

Το οξαλικό οξύ είναι ένα οργανικό οξύ, ευρέως διαδεδομένο στο φυτικό και στο ζωικό βασίλειο. Βρίσκεται σε φυσικές συγκεντρώσεις στο μέλι, στην τσουκνίδα, στη ρίζα και στα φύλλα του ραβέντιου και του φαγόπυρου, ακόμα και στο λίπος των κοτόπουλων. Χρησιμοποιείται με τη μέθοδο της ενστάλαξης εδώ και αρκετά χρόνια ενάντια στη βαρρόα με μεγάλη επιτυχία, καθώς είναι εξαιρετικά αποτελεσματικό, βιολογικό, φτηνό ενώ μέχρι στιγμής δεν έχει παρατηρηθεί ανθεκτικότητα από την πλευρά της βαρρόα. Με την ενστάλαξη, δρα καταστρέφοντας το στομάτιο της βαρρόα, γεγονός που έχει ως αποτέλεσμα να μη μπορεί να τραφεί και να πεθαίνει από ασιτία.

Η Ελληνική Επιστημονική Κοινότητα

Παρά την αρχική σύγχυση που μου προκάλεσαν τα Ελληνικά ερευνητικά κέντρα, τα οποία μου πρότειναν διαφορετικές δοσολογίες το καθένα για την μέθοδο της ενστάλαξης (ΑΠΘ 3,5% και ΕΛΓΟ-Δήμητρα 4,7%), η μέθοδος αυτή ήταν η μόνη μέθοδος που χρησιμοποιούσα όλα αυτά τα χρόνια για την χειμερινή καταπολέμηση της βαρρόα.

Σύμφωνα με την Δρ. Φανή Χατζήνα, του Ινστιτούτου Επιστήμης Ζωικής Παραγωγής (ΕΛΓΟ «ΔΗΜΗΤΡΑ») σε 1lt νερό και 1 κιλό ζάχαρη προσθέτουμε 80γρ δυένυδρου οξαλικού οξέως. Έπειτα χρησιμοποιώντας είτε κάποια σύριγγα, είτε κάποια δοσομετρική συσκευή διαβροχής, ρίχνουμε 5ml ανάμεσα στα διαστήματα των πλαισίων. Δηλαδή για ένα μελίσσι που ο πληθυσμός του καλύπτει 5 πλαίσια ρίχνουμε περίπου 30ml συνολικά. Προσοχή 1lt νερό και 1 κιλό ζάχαρη μας δίνει περίπου 1,66ml σιρόπι! Ουσιαστικά 80γρ οξαλικού οξέως επαρκούν για την θεραπεία 30-35 μελισσιών.

Έρευνα του ΑΠΘ σχετικά με τη μελισσοτοξικότητα του οξαλικού οξέος.

Γίνεται μία και μόνο χειμερινή εφαρμογή και αποφεύγεται δεύτερη σε σύντομο χρονικό διάστημα. Δόσεις μεγαλύτερες από 5% είναι τοξικές για τις μέλισσες. Η θεραπεία αυτή πρέπει να γίνεται σε θερμοκρασία 10-12°C ώστε το μελίσσι να μην έχει κάνει σφιχτή μελισσόσφαιρα, γιατί διαφορετικά το μόνο που θα καταφέρουμε είναι να βρέξουμε και τελικά να κρυώσουμε τις μέλισσες εξωτερικά της μελισσόσφαιρας και η αποτελεσματικότητα να είναι χαμηλή. Επίσης είναι πολύ σημαντικό να μην υπάρχει σφραγισμένος γόνος καθώς το οξαλικό οξύ δεν έχει καμία επίδραση σε όσες βαρρόα κρύβονται εκεί μέσα.

Απ’ την άλλη ο καθηγητής Ανδρέας Θρασυβούλου από το Εργαστήριο Μελισσοκομίας του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης προτείνει 60γρ οξαλικού οξέως. Σε μία κατ’ ιδίαν συζήτηση που είχαμε μου είχε προτείνει, επειδή φαινόμουν αναποφάσιστος, τα 70γρ. Είναι τελικά τόσο σημαντική μια διαφοροποίηση αυτού του μεγέθους στη δοσολογία;

Γιατί δεν χρησιμοποιούν όλοι οι μελισσοκόμοι οξαλικό οξύ;

Υπάρχει η αντίληψη μεταξύ των μελισσοκόμων ότι η χρήση του οξαλικού οξέως έχει επίπτωση στην ανάπτυξη του γόνου. Για να το πούμε στη δική μας γλώσσα, μελίσσια που δέχτηκαν ενστάλαξη το χειμώνα, αργούν να πάρουν μπρος την άνοιξη. Αυτή η καθυστέρηση στην ανάπτυξη δεν έχει παρατηρηθεί μόνο από Έλληνες μελισσοκόμους. Αρκετοί ξένοι που παρακολουθώ κάνουν λόγο για καθυστέρηση, όπως για παράδειγμα ο Αμερικανός μελισσοκόμος Randy Oliver, ο οποίος έχει αναφερθεί στο φαινόμενο αυτό, στο site του scientific beekeeping στο άρθρο του “Οξαλικό Οξύ: Ερωτήσεις, απαντήσεις και περισσότερες ερωτήσεις…”. Παρ’ όλα αυτά κάποιοι Έλληνες ερευνητές διαφωνούν κάθετα με αυτό.

Από τους πειραματισμούς του Randy Oliver.

Παρά τους όποιους ενδοιασμούς μου σχετικά με την δοσολογία και το κατά πόσο σημαντική επίπτωση έχει τελικά το οξαλικό οξύ στην ανάπτυξη είχα αποφασίσει το είδος της θεραπείας που θα εφάρμοζα την χειμερινή περίοδο. Αντίθετα όμως δεν είχα την παραμικρή ιδέα για το τι θα κάνω το καλοκαίρι. Η διαφορά εκείνη την εποχή του χρόνου, πέρα απ’ την θερμοκρασία, είναι ότι τα μελίσσια διατηρούν γόνο, μέσα στον οποίο, όπως αναλύσαμε παραπάνω, κρύβεται η βαρρόα με αποτέλεσμα να είναι δύσκολη η αντιμετώπισή της. Όλες οι διαθέσιμες λύσεις για εκείνη την εποχή, ήταν είτε μέτρια αποτελεσματικές, είτε παρουσίαζαν μεγάλες δυσκολίες στην εφαρμογή.

Η Άνοδος

Επιστρέφουμε πίσω στο Νοέμβρη του 17 και το Συνέδριο των Ιωαννίνων. Ο Συνεδριακός χώρος του ξενοδοχείου Grand Serai εντυπωσιακός, όπως άρμοζε σε μια τόσο σημαντική μέρα. Ολόκληρη η επιστημονική κοινότητα ήταν παρούσα ενώ μελισσοκόμοι είχαν ταξιδέψει από κάθε γωνιά της Ελλάδας για να ακούσουν τον Δρ. Γιώργο Γκόρα. Παρά τα πολύ ενδιαφέροντα θέματα που παρουσιάζονταν εκείνη την ημέρα, ήταν απόλυτα ξεκάθαρο ότι όλοι περιμέναμε την συγκεκριμένη ομιλία. Θα ξεμπερδεύαμε μια και καλή απ’ τη βαρρόα ή μήπως όχι;

2017. Συνέδριο των Ιωαννίνων.

Όταν ήρθε η ώρα η αίθουσα γέμισε ασφυκτικά. Κανένας δεν έκοβε βόλτες πλέον στην έκθεση μελισσοκομικού εξοπλισμού που υπήρχε ακριβώς απ’ έξω. Όλοι περιμέναμε να ακούσουμε το σημαντικότερο ίσως νέο της τελευταίας δεκαετίας! Ο κ. Γκόρας άλλωστε δεν είναι ένας τυχαίος επιστήμονας. Είναι ένας άνθρωπος που χαίρει σεβασμού και εκτίμησης αλλά κυρίως αυτός που στην διδακτορική διατριβή του είχε επινοήσει έναν τρόπο αντιμετώπισης της Αμερικάνικης Σηψιγονίας, όταν αυτή είναι ακόμα σε πρώιμο στάδιο, χωρίς την χρήση κάποιας δραστικής ουσίας, απλά με την μέθοδο της μετάγγισης. Υπήρχαν λοιπόν μεγάλες προσδοκίες.

Ο κ. Γκόρας λοιπόν αναφέρει ότι “Αργεντίνοι ερευνητές για πρώτη φορά δοκίμασαν τη χρήση οξαλικού οξέως παρουσία γόνου, με εξαιρετική αποτελεσματικότητα και μία μόνο εφαρμογή. Σε ταινίες κυτταρίνης εμπότισαν διάλυμα οξαλικού οξέως με γλυκερίνη και τις τοποθέτησαν ανάμεσα στα πλαίσια για 42 ημέρες. Η αποτελεσματικότητα ξεπέρασε το 90%, ενώ η θεραπεία μπορούσε να εφαρμοστεί σε θερμοκρασίες από -2 έως 42°C.” Ακούγονταν σχεδόν μαγικό!

Ολόκληρη η ομιλία του Δρ. Γιώργου Γκόρα στο Συνέδριο των Ιωαννίνων.

Ο κ. Γκόρας δοκιμάζει την μέθοδο στην Ελλάδα και διαπιστώνει πράγματι την εξαιρετική αποτελεσματικότητα για την οποία έκαναν λόγο οι Αργεντίνοι. Ο ενθουσιασμός στις τάξεις των μελισσοκόμων ήταν διάχυτος. Είχαμε βρει μία μέθοδο για την δύσκολη εποχή του έτους, την εποχή του καλοκαιριού, που ήταν βιολογική και κυρίως εξαιρετικά αποτελεσματική, παρά την παρουσία γόνου. Ακόμα και παλιοί μελισσοκόμοι που δύσκολα αλλάζουν συνήθειες στράφηκαν στις ταινίες οξαλικού οξέως και ένας καθοριστικός λόγος γι αυτό ήταν επειδή η εφαρμογή τους ήταν πολύ εύκολη, ειδικά από τη στιγμή που άρχισαν να κυκλοφορούν έτοιμες στο εμπόριο.

Ο Δρ. Γιώργος Γκόρας παρουσιάζει τα αποτελέσματα της μεθόδου του οξαλικού οξέως με τη γλυκερίνη.

Λύσαμε το πρόβλημα;

Προσωπικά πειραματίστηκα με τις ταινίες. Υπήρχε όμως κάτι που με προβλημάτιζε. Η δοσολογία των Αργεντινών ήταν 600γρ οξαλικού οξέως σε 1lt γλυκερίνη. Το ΑΠΘ απ’ την άλλη, επειδή αντιμετώπισε δυσκολίες στην διάλυση του οξαλικού οξέος στην γλυκερίνη, πρόσθεσε νερό προτείνοντας τελικά 100ml νερό, 130ml γλυκερίνη και 120γρ οξαλικού οξέος. Πρακτικά 500γρ οξαλικού στο λίτρο. Η ποσότητα όμως αυτή του οξαλικού οξέος είναι τεράστια.

Αν παρατηρούμε καθυστέρηση στην ανάπτυξη στα 80γρ, τότε εδώ θα αντιμετωπίσουμε σοβαρά προβλήματα. Βέβαια υπάρχει μια σημαντική διαφορά στην εφαρμογή των δύο μεθόδων. Στην ενστάλαξη έχουμε κατάποση του οξαλικού οξέος από τη μέλισσα, το οποίο στη συνέχεια καίει το στόμα της βαρρόα που προσπαθεί να τραφεί από αυτήν, ενώ οι ταινίες δρουν με την επαφή, δηλαδή καθώς περνούν οι μέλισσες ακουμπούν την ταινία η οποία καίει και σκοτώνει την βαρρόα που έχουν επάνω τους. Για να είναι αποτελεσματικές όμως οι ταινίες και να δράσουν και στις βαρρόα που βρίσκονται κρυμμένες στον γόνο, έπρεπε να παραμείνουν στην κυψέλη για μεγάλο χρονικό διάστημα (42 ημέρες). Δεν γνωρίζαμε εκείνη την εποχή τι επιπτώσεις μπορεί να έχει κάτι τέτοιο.

Η Κάθοδος

Νοέμβρης 2019 και να ‘μαι πάλι, αυτή τη φορά να κατηφορίζω την Ιόνια Οδό για το 3ο Πανελλήνιο Συνέδριο Επαγγελματικής Μελισσοκομίας, που διοργανώθηκε στην Πάτρα. Με το που έμπαινες στο Συνεδριακό Κέντρο του Πανεπιστημίου Πατρών αντιλαμβανόσουν ότι δεν θα έχει την αίγλη του προηγούμενου. Ηχηρές απουσίες, λιγοστός κόσμος, χωρίς ενθουσιασμό και προσδοκίες. Τετριμμένες ομιλίες, μέχρι την στιγμή που ο Δρ. Λεωνίδας Χαριστός του Ινστιτούτου Επιστήμης Ζωικής Παραγωγής (ΕΛΓΟ «ΔΗΜΗΤΡΑ») αναφέρει ότι έπειτα από δύο χρόνια πειραματισμών με τις ταινίες οξαλικού οξέως με γλυκερίνη μπορούμε πλέον να πούμε ότι η επίδραση στην ανάπτυξη του σμήνους είναι καταλυτική.

2019. Συνέδριο της Πάτρας.

Η δοσολογία των 600γρ οξαλικού χαρακτηρίζεται υπερβολική και μάλιστα η Χρυσούλα Τανανάκη επίκουρη καθηγήτρια του ΑΠΘ παραδέχεται ότι μπορούμε τελικά να πετύχουμε την ίδια αποτελεσματικότητα και με την μισή ποσότητα, ενώ ο κ. Χαριστός προτείνει μείωση του χρόνου παραμονής των ταινιών στην κυψέλη στις 25 ημέρες, μιας και το αντίθετο όχι μόνο δεν αυξάνει την αποτελεσματικότητα, αλλά προκαλέι πολύ σοβαρά προβλήματα στην ανάπτυξη του σμήνους. Μάλιστα ακόμα και με την χαμηλότερη δόση παρατηρήθηκε καθυστέρηση στην ανάπτυξη του γόνου για σχεδόν έναν ολόκληρο μήνα.

Επιστρέφουμε στην αβεβαιότητα των προηγούμενων ετών; Το ΕΛΓΟ «ΔΗΜΗΤΡΑ» πρότεινε, αντί των ταινιών, την διπλή ενστάλαξη ως θεραπεία για το καλοκαίρι, με ελαφρώς διαφοροποιημένη δοσολογία από αυτή του χειμώνα. Δηλαδή 1lt νερό με μισό κιλό ζάχαρη (αραιό σιρόπι 2:1) και 60γρ οξαλικού οξέως σε θερμοκρασίες όχι μεγαλύτερες από 37°C. Επειδή η θεραπεία γίνεται παρουσία γόνου, θα πρέπει να γίνει μία δεύτερη εφαρμογή έπειτα από 12 ημέρες, ώστε να πιάσει τα στελέχη της βαρρόα που κατά την πρώτη εφαρμογή ήταν κρυμμένα στον γόνο. Σύμφωνα με το ίδιο ερευνητικό κέντρο, η διπλή αυτή διαβροχή μπορεί να εφαρμοστεί ακόμα κι αν το χειμώνα είχε γίνει και πάλι ενστάλαξη. Όμως οι ίδιοι ερευνητές σε παλαιότερη δημοσιευμένη έρευνα με τίτλο “Έμμεσες επιδράσεις του οξαλικού οξέος στον γόνο των μελισσών, όταν χορηγείται με τη μέθοδο της ενστάλαξης” ανέφεραν ότι η καλοκαιρινή ενστάλαξη έχει πολύ χαμηλή αποτελεσματικότητα και είναι αρκετά επικίνδυνη για τον ανοιχτό γόνο.

Από τους πειραματισμούς του Δρ. Γιώργου Γκόρα σχετικά με το οξαλικό οξύ.

Επίσης αυτά έρχονται σε αντίθεση με τα όσα παρουσίασε ο κ. Γκόρας στα Ιωάννινα. Δηλαδή τα αποτελέσματα των δοκιμών, τριπλής μάλιστα ενστάλαξης κατά το καλοκαίρι με μέτρια αποτελεσματικότητα και αρκετά προβλήματα στην ανάπτυξη την επόμενη άνοιξη. Ο κ. Χαριστός πάντως είναι κάθετος. Η ενστάλαξη δεν επηρεάζει την ανάπτυξη του σμήνους, ακόμα και αν γίνει δεύτερη εφαρμογή μέσα στο ίδιο έτος, ενώ η αποτελεσματικότητα της είναι υψηλή.

Δεν μπορώ να καταλάβω που οφείλονται αυτές οι διαφορές ανάμεσα στα επιστημονικά κέντρα, ενώ με λυπεί ιδιαίτερα η διάχυτη ειρωνεία μεταξύ των επιστημόνων η οποία είναι εμφανής ακόμα και στις δημόσιες τοποθετήσεις τους. Έχουμε έναν κοινό στόχο (έχουμε άραγε;) να βρούμε μία οικολογική θεραπεία για τις μέλισσες οι οποίες υποφέρουν απ’ το άκαρι. Δυστυχώς όπως φαίνεται η Ελληνική επιστημονική κοινότητα παραμένει τελικά στάσιμη στη μάχη ενάντια στη βαρρόα, με αποτέλεσμα στις τάξεις των μελισσοκόμων να επικρατεί αμηχανία και προβληματισμός.

Και τώρα τι;

Δυστυχώς συνεχίζουμε να πλέουμε σε αχαρτογράφητα ύδατα. Ο πειραματισμός είναι μονόδρομος για όλους μας με ό,τι αυτό συνεπάγεται. Τα χημικά σκευάσματα θα έπρεπε να είναι ήδη παρελθόν, όμως αυτό δεν κατέστη τελικά δυνατό για μια μερίδα μελισσοκόμων που στράφηκαν και πάλι σε αυτά, γεγονός για το οποίο φέρει μεγάλο μερίδιο ευθύνης η επιστημονική κοινότητα. Οι φαρμακευτικές δεν δείχνουν κανένα ενδιαφέρον, καθώς η μελισσοκομική αγορά είναι μικρή και δεν αναμένεται να τους αποφέρει κέρδος. Συμπληρώνονται πια 40 χρόνια μάχης ενάντια στη βαρρόα και η διδακτορική διατριβή του Samuel Ramsey μας δείχνει με τον πιο κυνικό τρόπο ότι δεν γνωρίζουμε καλά καλά τον εχθρό μας. Βασική προϋπόθεση για να κερδίσεις μια μάχη.

Στράτος Σαραντουλάκης
Μελισσοκόμος