Οι τελευταίοι μελισσοκόμοι του δάσους Αρέννα της Αιθιοπίας

Ο ήλιος έδυε όταν πλησίαζα το δάσος Αρέννα, στα όρη Μπέιλ της νοτιοανατολικής Αιθιοπίας. Ήμουν καθ ‘οδόν για να παρακολουθήσω μια σπάνια συγκομιδή μελιού που λαμβάνει χώρα σ’ αυτό το δάσος. Εδώ, στις νότιες πλαγιές του εθνικού πάρκου, οι ντόπιοι μελισσοκόμοι τοποθετούν τις χειροποίητες κυψέλες τους, ψηλά στα δέντρα. Η συγκομιδή είναι δύσκολη και συχνά επικίνδυνη.

Μαζί με τον ξεναγό μου τον Ζιάντ, ακολουθούσαμε τον Σαΐντ, έναν ντόπιο μελισσοκόμο. Το δάσος Αρέννα είναι βγαλμένο από την Αλίκη στη χώρα των θαυμάτων. Γιγάντια ρείκια και συκιές, επενδεδυμένα από σμαραγδένια βρύα, δημιουργούν έναν λαβύρινθο απ’ τον οποίο δύσκολα μπορείς να δραπετεύσεις. Στην περιοχή περιπλανιούνται τα σπάνια λιοντάρια της Αιθιοπίας με τη μαύρη χαίτη,  μπαμπουίνοι, ο φακόχοιρος αλλά και ο πίθηκος του Μπέιλ που απειλείται με εξαφάνιση.

Το πυκνό δάσος Αρέννα στα Όρη Μπέιλ στην Αιθιοπία

Αφού φτάσαμε, ο Σαΐντ ξεκίνησε την προετοιμασία. Συγκέντρωσε μια χούφτα βρύα και λειχήνες, τα έδεσε με σπάγκο και έφτιαξε μια δέσμη στην οποία έβαλε φωτιά ώστε να καπνίσει τις μέλισσες, ενώ ένας περίεργος ασπρόμαυρος πίθηκος μας παρακολουθούσε με απορία. Η κυψέλη του βρισκόταν πάνω σε μία Αγένια (Hagenia abyssinica), ένα ιθαγενές δέντρο της κεντρικής Αφρικής που ξεπερνάει τα 20 μέτρα ύψος. Τα άνθη του δέντρου αυτού είναι ανθελμινθικά και χρησιμοποιούνται στην ιατρική. Η κόμη του θυμίζει ομπρέλα και παρέχει προστασία στις μέλισσες.

Δέντρο Αγένια (Hagenia abyssinica) στα Όρη Μπέιλ της Αιθιοπίας

Ήταν ξυπόλητος και εξοπλισμένος με ένα μόνο σχοινί, μια πολυτέλεια που δεν έχουν όλοι οι μελισσοκόμοι της περιοχής. Η κυψέλη βρισκόταν 20 μέτρα περίπου πάνω από το έδαφος. Αφού σκαρφάλωσε από κλαδί σε κλαδί, προσέγγισε την μικροσκοπική είσοδο της κυψέλης και έστειλε μέσα λίγο καπνό ώστε να ηρεμήσει τις μέλισσες. Ο Σαΐντ παραμένει ένας απ’ τους τελευταίους μελισσοκόμους που εξακολουθούν να χρησιμοποιούν αυτήν την πανάρχαια μέθοδο.

Σε άλλες περιοχές της Αιθιοπίας οι μελισσοκόμοι έχουν υιοθετήσει πιο σύγχρονες μεθόδους εκμετάλλευσης με κυψέλες τοποθετημένες στο έδαφος, όμως οι τελευταίοι του δάσους της Αρέννα είναι απρόθυμοι να εγκαταλείψουν τις τεχνικές που έμαθαν από τους προγόνους τους. Οι κυψέλες τους είναι φτιαγμένες από παλαιούς κοίλους κορμούς νεκρών δένδρων, σκαλισμένες και χωρισμένες σε δύο κομμάτια που μοιάζουν με κανό και πλεγμένες εξωτερικά από μπαμπού.

Παραδοσιακή χειροποίητη κυψέλη στην Αιθιοπία, τοποθετημένη ψηλά σε δέντρο.

Πριν τις χρησιμοποιήσουν, τις καπνίζουν με κερί μέλισσας αναμεμιγμένο με βρύα ώστε να θυμίζει τις φερομόνες της βασίλισσας και να γίνει πιο οικείο για την αποικία. Χρειάζονται τρεις μέρες για να κατασκευαστεί μια τέτοια κυψέλη και δύο άνθρωποι για να την σηκώσουν ψηλά στο δέντρο. Αφού εγκατασταθεί εκεί μπορεί να αντέξει μέχρι και οχτώ χρόνια, αποδίδοντας 5 κιλά μέλι το χρόνο, συνήθως την περίοδο Ιουνίου – Δεκεμβρίου.

Αφού καπνίσουν τις μέλισσες και φτάσουν στο εσωτερικό τους, στύβουν τις κηρήθρες, συλλέγοντας το μέλι σε ειδικές δερμάτινες θήκες. Ο Σαΐντ αφού επιθεώρησε την κυψέλη άφησε ένα δυνατό γέλιο και επέστρεψε στο έδαφος. Ήταν πολύ νωρίς ακόμα. Ένα σχετικά δροσερό καλοκαίρι είχε καθυστερήσει την γέννα της βασίλισσας και οι μέλισσες δεν είχαν αναπτύξει ακόμη πληθυσμούς ικανούς να αποθηκεύσουν μέλι. Εκείνη τη στιγμή είδαμε τις μέλισσες πολύ θυμωμένες να κυνηγούν τον Σαΐντ αρκετά μέτρα μακριά με αποτέλεσμα να προσπαθήσει να προστατευτεί από τα τσιμπήματα με ένα κασκόλ.

«Ο συγχρονισμός είναι το παν» είπε ο Ζιάντ. «Όταν συμβαίνει αυτό πρέπει να περιμένεις και να επιστρέψεις την κατάλληλη στιγμή» πρόσθεσε ψύχραιμα, ενώ προσπαθούσε να αφαιρέσει με προσοχή τις μέλισσες από τα μαλλιά και τα ρούχα του Σαΐντ. «Είναι σύνηθες να εξαγριώνονται» πρόσθεσε ο μελισσοκόμος όμως αυτή τη φορά είχε δεχτεί επίθεση από τουλάχιστον 100 μέλισσες. Αυτό του είχε συμβεί μόλις δεύτερη φορά στα 10 χρόνια που κάνει αυτή τη δουλειά.

Με 70 κυψέλες συγκεντρωμένες σ’ αυτό το δάσος ο Σαΐντ προέρχεται από μια μελισσοκομική οικογένεια που έχει τις ρίζες της πίσω στον προηγούμενο αιώνα. Το μέλι είναι η δεύτερη μεγαλύτερη πηγή εισοδήματος εδώ μετά τον καφέ. Εκτός από τη συνηθισμένη του μορφή στα βαζάκια, διατίθεται στις τοπικές αγορές και σαν υδρόμελι ένα είδος πανάρχαιου σπιτικού κρασιού. Κάθε οικογένεια έχει τη δική της συνταγή γι αυτό. Χρησιμοποιείται σε όλες τις εορταστικές εκδηλώσεις.

Όρη Μπέιλ, Αιθιοπία.

Αφήνοντας πίσω τον Σαΐντ στην καλύβα του, επιστρέψαμε στο Bale Mountain Lodge ένα συγκρότημα με καταλύματα που βρισκόταν στους καταπράσινους λόφους του εθνικού πάρκου των Ορέων του Μπέιλ. «Γενιές και γενιές συλλέγουν αυτό το μέλι» μας είπε ο Γκάι Λεβέν ο οποίος συντηρεί το καταφύγιο εδώ μαζί με τη σύζυγο του Υβόν. Διοργανώνουν εκδρομές ώστε να δει ο κόσμος πως γίνεται η συλλογή του μελιού και προσπαθούν να βοηθήσουν τους μελισσοκόμους να κερδίσουν περισσότερα χρήματα προωθώντας τα προϊόντα τους.

Το Bale Mountain Lodge στην Αιθιοπία

Ο Λεβέν ψάχνει ακόμη τρόπους να εξάγει το εξαιρετικά αυτό αρωματικό μέλι, ενώ αρκετές εταιρίες από την Ευρώπη συνεργάζονται με μελισσοκόμους της Αιθιοπίας, παρέχοντας τους σύγχρονες κυψέλες και εξοπλισμό. Οι μελισσοκόμοι του δάσους Αρέννα όμως δεν θέλουν να εγκαταλείψουν αυτή την παράδοση ανεξάρτητα από το πόσο αποδίδει ή επικίνδυνη είναι.

Όσο τρελή κι αν φαντάζει αυτή η εμμονή τους, υπάρχουν αρκετοί λόγοι που καθιστούν αυτήν την τεχνική λογική. Η τοποθέτηση των κυψελών ψηλά στα δέντρα βοηθά τις μέλισσες να προσανατολίζονται καλύτερα μέσα στο πυκνό δάσος ενώ το ύψος τους προσφέρει ασφάλεια από πλάσματα που μπορεί να διαταράξουν την ησυχία του μελισσιού. Αλλά δεν είναι μόνο θέμα πρακτικότητας ή απόδοσης. Στην Αιθιοπία η παραγωγή μελιού έχει βαθύτατες πολιτισμικές και θρησκευτικές ρίζες. Υπάρχουν τοιχογραφίες του 4ου αιώνα που δείχνουν αυτά τα κοντόχοντρα φλασκιά με τα οποία σερβίρουν παραδοσιακά το υδρόμελι.

Επίσης σύμφωνα με το μύθο, ο Βασιλιάς Λαλιμπέλα ήταν περιστοιχισμένος από σμήνος μελισσών όταν γεννιόταν, αλλά τα κατάφερε χωρίς να δεχτεί ούτε ένα τσίμπημα, με αποτέλεσμα η μητέρα του να του δώσει αυτό το όνομα που σημαίνει ότι οι μέλισσες τον αναγνώρισαν ως ηγεμόνα. Το μέλι εδώ χρησιμοποιείται και ως θεραπεία, ακόμα και πνευματική. Πίσω στο 488 π.Χ. οι Ναοί έδιναν το Ιερό Μέλι ή Mar που προορίζονται μόνο για θεραπεία. Εφαρμόζονταν τοπικά για τη θεραπεία των δερματικών παθήσεων, αλλά και για εσωτερικές ασθένειες.

Τα Όρη Μπέιλ την περίοδο που οι Αγένιες είναι ανθισμένες

Στα Όρη Μπέιλ της Αιθιοπίας το μέλι δεν είναι απλώς μέρος της καθημερινότητας αλλά καθορίζει και το κοινωνικό στάτους. Οι οικογένειες που διατηρούν μεγάλο αριθμό κυψελών είναι αρκετά ευκατάστατες. Η κατοχή κυψελών θεωρείται ιερή και οι κλοπές μελιού ή κυψελών εδώ είναι πολύ σπάνιες.

Οι ντόπιοι προτείνουν το μέλι να καταναλώνεται το πρωί σε μικρές κουταλιές καθώς πιστεύουν ότι έχει αντιβιοτικές ιδιότητες και ότι αποτρέπει τις ασθένειες και καταπραΰνει την ψυχή. Οι μέλισσες συλλέγουν από τουλάχιστον 20 διαφορετικά φυτά, με αποτέλεσμα ένα πολύπλοκα αρωματικό μέλι. Το νέκταρ από τα κοκκινωπά άνθη της Αγένιας προσδίδουν ακόμη μεγαλύτερη θεραπευτική αξία.

Από τα άνθη της Αγένιας, που έχουν ανθελμινθικές ιδιότητες, παρασκευάζεται ένα τσάι που καταπολεμά τα εντερικά παράσιτα.

Την επόμενη μέρα ο Ζιάντ με οδήγησε στο χωριό του που λέγεται Ρίρα και βρισκόταν σχετικά κοντά. Καθίσαμε σε κάτι πλαστικές καρέκλες ενώ πίσω μας βρίσκονταν οι λιγοστές πήλινες καλύβες του χωριού που εξωτερικά ήταν υφασμένες με άχυρο, όταν ο Ζιάντ βγήκε απ’ την κουζίνα με έναν δίσκο στο χέρι. Πήρα να δοκιμάσω το κεχριμπαρένιο μέλι με την κρεμώδη υφή και το φρουτώδες και λουλουδάτο άρωμα με μία ανεπαίσθητη αίσθηση καπνού.

Παιδιά κάθονταν μαζί μας τρώγοντας κι αυτά το ίδιο. «Το μέλι με το ψωμί είναι ένα πολύ πλούσιο σνακ για μετά το σχολείο» εξήγησε ο Ζιάντ. Όσο ψωμί μένει, ψιλοκόβεται, αναμιγνύεται με μέλι και σερβίρεται σε κούπες για πρωινό. «Πάντα ήταν έτσι» πρόσθεσε.

πηγή: BBC / της Ella Buchan / επιμέλεια: Στράτος Σαραντουλάκης

 

Advertisements

Ο παραδοσιακός τρόπος με τον οποίο προστάτευαν τα μελίσσια απ’ τις αρκούδες οι Ισπανοί.

Στα ορεινά της βορειοδυτικής Ιβηρικής Χερσονήσου, στην περιοχή της Γαλικίας, οι μελισσοκόμοι βρήκαν αυτόν τον ευφάνταστο τρόπο για να προστατεύουν τα μελίσσια απ’ τις αρκούδες αλλά και τις πυρκαγιές.

Η κυκλική αυτή πέτρινη κατασκευή χρησιμοποιούνταν από τους παλαιότερους μελισσοκόμους. Σήμερα οι νεότεροι την έχουν διατηρήσει σε πολύ καλή κατάσταση και μάλιστα κάθε κάτοικος του κοντινού χωριού έχει εκεί και από ένα μελισσάκι.

Η Γαλικία είναι αυτόνομη κοινότητα της Ισπανίας από το 1981, με πρωτεύουσα το Σαντιάγο ντε Κομποστέλα.

Η τέχνη της ζωγραφικής κυψέλης

Ένα ιδιαίτερο χαρακτηριστικό της Σλοβένικης μελισσοκομίας, που έχει αποκτήσει διεθνή αναγνώριση, είναι η λαϊκή τέχνη ζωγραφικής κυψελών, κάτι που δεν γίνεται πουθενά αλλού στον κόσμο. Οι αρχές αυτής της λαϊκής τέχνης βρίσκονται αρκετά πίσω, στα μέσα του 18ου αιώνα.

Στην Σλοβενία χρησιμοποιούν τα γνωστά μελισσόσπιτα, τα οποία είναι μεγάλες ξύλινες κατασκευές, σαν δωμάτια, τα οποία βρίσκονται διασκορπισμένα στην ύπαιθρο και μέσα τους τοποθετούνται οι κυψέλες, ώστε να προστατεύονται από το κρύο. Οι έξοδοι αυτών των κυψελών είναι φυσικά προς τα έξω και για να μην δημιουργείται παραπλάνηση των μελισσών κατά την επιστροφή, ζωγραφίζονται τα μπροστινά μέρη των κυψελών ώστε να ξεχωρίζουν.

Το γεγονός αυτό αποτέλεσε πρόκληση για πολλούς λαϊκούς καλλιτέχνες οι οποίοι ανέλαβαν να διακοσμήσουν τις κυψέλες αυτές με folk θέματα από την καθημερινή ζωή, δημιουργώντας ένα συναρπαστικό αποτέλεσμα, αναγάγοντας τα μελίσσια σε ένα είδος υπαίθριας γκαλερί τέχνης. Οι ζωγραφιές αυτές, φυσικά βοηθούν τις μέλισσες να βρίσκουν πιο εύκολα τον προσανατολισμό τους, αλλά και τον μελισσοκόμο να ξεχωρίζει τα μελίσσια του.

Τα μουσεία της Σλοβενίας διατήρησαν έναν μεγάλο αριθμό πρωτότυπων έργων ζωγραφικής, από τα οποία έχουν γίνει αμέτρητα αντίγραφα και τα οποία πωλούνται ως αναμνηστικά. Πολλοί Σλοβένοι μελισσοκόμοι αρέσκονται ακόμα και σήμερα να διακοσμούν τα μελίσσια τους με τα παλιά μοτίβα, αλλά οι περισσότεροι χρησιμοποιούν νέα.

Σύμφωνα με τον Joze Koželj, μελισσοκόμο ο οποίος διατηρεί ένα μουσείο μελισσοκομίας, αρχικά οι καλλιτέχνες αυτοί ήταν άγνωστοι και φτωχοί ταξιδιώτες οι οποίοι δεν είχαν να πληρώσουν για κατάλυμα και έτσι αναλάμβαναν να ζωγραφίσουν τις κυψέλες με αντάλλαγμα να τους δοθεί ένα κρεβάτι. Αργότερα, αρκετοί από αυτούς έγιναν γνωστοί και πληρώνονταν για τη δουλειά τους, όπως η διάσημη οικογένεια των Šubic.

Τα θέματα που επέλεγαν ήταν θρησκευτικά, σκηνές από διάφορα τοπικά έθιμα αλλά και αστείες καθημερινές στιγμές. Όπως για παράδειγμα αυτή όπου ένας κυνηγός έκαστε να ξαποστάσει κάτω από ένα δέντρο και αφού ήπιε και λίγο αποκοιμήθηκε. Τότε ήρθαν τα ζώα και του ξύρισαν το μουστάκι. Και ενώ μπορούμε να φανταστούμε ότι οι άνθρωποι αυτοί έπρεπε να δουλέψουν πολύ σκληρά στην καθημερινή τους ζωή, δεν έχασαν την αίσθηση του χιούμορ τους και την ικανότητά τους να βλέπουν πάντα τη λαμπρή πλευρά της ζωής.

Ή αυτός ο πίνακας όπου ένας καμπουριασμένος άνδρας με μπαστουνάκι περνάει κάτω από ένα δέντρο όπου ζει ένα μελίσσι και άθελά του το ενοχλεί με αποτέλεσμα να τον τσιμπήσουν οι μέλισσες, καθώς όμως προσπαθεί να ξεφύγει τα τσιμπήματα θεραπεύουν τους ρευματισμούς του.

Όλες αυτές οι κυψέλες συνοψίζουν τη συλλογική σοφία της παράδοσης της μελισσοκομίας στη Σλοβενία. Είναι πραγματικά αξιοθαύμαστες.

Τα Θαύματα της Αλίτσε Ρορβάκερ

Κόρη μελισσοκόμων που ξεκίνησε τη σκηνοθετική της καριέρα από το ντοκιμαντέρ, η 32χρονη Αλίτσε Ρορβάκερ (μικρότερη αδερφή της πρωταγωνίστριας Άλμπα) εντυπωσίασε με το προ τριετίας μυθοπλαστικό ντεμπούτο της «Corpo Celeste». Δανειζόμενη στοιχεία από την οικογενειακή της ιστορία κι έχοντας για άλλη μία φορά ένα νεαρό κορίτσι ως βασική ηρωίδα, έκανε με τα «Θαύματα» τη μεγάλη έκπληξη στο τελευταίο Φεστιβάλ Κανών, στο οποίο απέσπασε το Μεγάλο Βραβείο της Επιτροπής.

Πιστή στο νταρντενικό, νεο-ρεαλιστικό αφηγηματικό της ύφος, «εισβάλλει» στην καθημερινότητα μιας εξαμελούς, απομονωμένης στην εξοχή οικογένειας μελισσοκόμων η οποία προσπαθεί να εκσυγχρονίσει το μικρό παρασκευαστήριό της. Ο γερμανικής καταγωγής πατέρας δίνει τις εντολές, αλλά άτυπος αρχηγός είναι η 12χρονη Τζελσομίνα, η οποία βοηθάει στις δουλειές, προσέχει τις τρεις μικρότερες αδερφές της και κάνει τα πάντα για να πείσει την οικογένειά της να συμμετάσχει σε ένα τηλεοπτικό reality show.

Είναι η νέα ιταλική γενιά, από τη μία δεμένη με την αγροτική παράδοση και τον παραδοσιακό τρόπο­ ζωής και από την άλλη γοητευμένη από ένα φανταχτερό αύριο­, όπου τα πάντα –η Ιστορία, οι παραδόσεις, οι ανθρώπινες σχέσεις– μετατρέπονται σε θέαμα. Η Ρορβάκερ σκηνοθετεί αυτήν την αντίφαση αντιπαραθέτοντας εικόνες που ξεπηδούν από έναν αλά Ερμάνο Όλμι («Το Δέντρο και τα Τσόκαρα») ή αδερφούς Ταβιάνι («Πατέρας Αφέντης») ρεαλισμό με την ονειρική αύρα των ταινιών του Φελίνι: στην πρώτη συνάντηση της Τζελσομίνα με την τηλεπαρουσιάστρια Μόνικα Μπελούτσι στο δάσος, η τελευταία εμφανίζεται ντυμένη σαν κιτσάτα πανέμορφη γοργόνα.

Αυτό το παιχνίδι ανάμεσα στο όνειρο και στην πραγματικότητα συντηρείται με διακριτικό τρόπο μέχρι το λυρικό φινάλε, κρατώντας έτσι την ταινία σε μια πρωτότυπη και παράξενη ισορροπία ανάμεσα στη σκληρή κινηματογραφική ειλικρίνεια και την απελευθερωτική φαντασία. Ισορροπία η οποία αντιπροσωπεύει και τη ματιά της δυναμικής, αλλά ευαίσθητης Τζελσομίνα προς το ενήλικο αύριο, το οποίο η Ρορβάκερ προβλέπει τρυφερό, επώδυνο, απολαυστικό, πικρό και σίγουρα γεμάτο θαύματα.

Τα Θαύματα aka The Wonders / Le Meraviglie
2014 | Έγχρ. | Διάρκεια: 110′ | Ιταλία | Σκηνοθεσία: Αλίτσε Ρορβάκερ | Πρωταγωνιστούν: Μόνικα Μπελούτσι, Μαρία Αλεξάντρα Λούνγκου, Άλμπα Ρορβάκερ

πηγή: Αθηνόραμα (του Χρήστου Μήτση)

Καταρρέει η μελισσοκομία στην Υεμένη λόγω του πολέμου

Το βραβευμένο μέλι της Υεμένης αποτελούσε για χρόνια ένα απ’ τα σημαντικότερα εξαγώγιμα προϊόντα της χώρας, όμως ο καταστροφικός εμφύλιος πόλεμος είχε πολύ αρνητικές επιπτώσεις. Η Υεμένη είναι από τις φτωχότερες αραβικές χώρες με ποσοστό ανεργίας 40% και ταχύτατη αύξηση του πληθυσμού.

Η οικονομία εξαρτάται κυρίως από τα μικρά αποθέματα πετρελαίου που όμως έχουν σχεδόν εξαντληθεί. Στην παραλιακή ζώνη Τιχάμα καλλιεργείται σησάμι, βαμβάκι, καπνός, φοινικόδεντρα και ρύζι. Στις δυτικές πλαγιές της οροσειράς και μέχρι ύψους 2.000 μ., καλλιεργείται καφές, στις οάσεις δε των κοιλάδων και την εσωτερική χώρα, σιτηρά, οπωροφόρα, συκιές και αμπέλια. Από διάφορα δε αυτοφυή φυτά εξάγεται το αραβικό κόμμι, βάλσαμο και λιβάνι.

Το σπουδαιότερο από τα προϊόντα της Υεμένης είναι ο καφές, που παράγεται σε πολύ καλή ποιότητα και καλλιεργείται στην παραλιακή περιοχή της Μόκας, μέχρι τις ψηλές οροσειρές. Από το λιμάνι της Μόκας γίνεται και η εξαγωγή του περίφημου καφέ και των άλλων προϊόντων της χώρας. Η Υεμένη παράγει και λουλάκι (ινδικόν). Στην Ερυθρά θάλασσα αλιεύονται και μαργαριτάρια.

Ας μείνουμε όμως στο μέλι. Το πιο γνωστό (και κατά πολλούς το καλύτερο) μέλι της Υεμένης είναι το Sidr. Ένα παχύρρευστο και σκουρόχρωμο μέλι που παράγεται από το αρχαίο ακανθώδες δέντρο με τη λατινική ονομασία Ziziphus spina-christi (Sidr tree) που στα ελληνικά είναι γνωστό με το εκπληκτικό Ακανθώδης τζιτζιφιά του Χριστού. Λένε ότι τα τζίτζιφα, οι καρποί του δέντρου, ήταν το πρώτο φρούτο που έφαγε ο προφήτης Αδάμ όταν κατέβηκε στη Γη. Το ξύλο του δέντρου χρησιμοποιήθηκε από τον Σολομώντα αλλά και από αρκετούς Φαραώ για να χτίσουν παλάτια και ναούς.

Το μέλι μαζεύεται δύο φορές τον χρόνο στα απομακρυσμένα βουνά Hadramaut, στα νοτιοδυτικά και κεντρικά υψίπεδα όπου το κλίμα είναι πολύ πιο ευχάριστο. Στα ανατολικά βρίσκεται τμήμα της τεράστιας ερήμου “Ρουμπ αλ Χάλι” που κατοικείται από Βεδουίνους νομάδες και το περιβάλλον εκεί δεν είναι φιλόξενο για τις μέλισσες.

Ο πρόεδρος Αμπντ αλ-Ραμπ Μανσούρ αλ-Χαντί παραιτήθηκε έπειτα από την κατάληψη της πρωτεύουσας από τους Σιίτες αντάρτες Χούτι τον Ιανουάριο του 2015. Έκτοτε, στη χώρα μαίνεται εμφύλιος πόλεμος… Μια «θυγατρική» της Αλ Κάιντα περιπλανιέται στην περιοχή τα τελευταία δυόμισι χρόνια. Ο πόλεμος άφησε πίσω του 10.000 νεκρούς ενώ εκτόπισε περίπου 3 εκατομμύρια ανθρώπους, σπρώχνοντας την Υεμένη στο χείλος της πείνας και της καταστροφής. Και σα να μην έφταναν αυτά, ένα ξέσπασμα χολέρας σκότωσε άλλους 2.000 ανθρώπους.

Η μελισσοκομία της χώρας όπως ήταν φυσικό, παρουσίασε μείωση της τάξης του 70% στην παραγωγή. Αρκετοί μελισσοκόμοι αναγκάστηκαν να μεταναστεύσουν, ενώ και όσοι έμειναν αποκόπηκαν απ’ τις μέχρι τότε επικερδείς εξαγωγές. Τα έξοδα αποστολής έχουν αυξηθεί από τότε που άρχισε ο πόλεμος και μόνο ένα πολύ μικρό κομμάτι καταφέρνει να περάσει από τις χερσαίες διαβάσεις στη Σαουδική Αραβία.

Το μέλι πουλιόνταν στο εξωτερικό σε πολλαπλάσια τιμή απ’ ότι εντός της χώρας, οπότε ο αποκλεισμός των εξαγωγών έπληξε πολύ τους παραγωγούς. Ή τιμή του μελιού Sidr μπορεί να φτάσει τα 120 δολάρια για 500 γραμμάρια (ένα απ’ τα ακριβότερα του κόσμου) ενώ στο εσωτερικό της Υεμένης το ίδιο βάζο πωλείται για $10. “Υποφέρουμε πολύ” λέει ο Fares al-Houry ο οποίος διαχειρίζεται ένα κατάστημα με μέλια στη Σαναά, πρωτεύουσα της Υεμένης.

Σ’ αυτήν τη φωτογραφία, που τραβήχτηκε στις 22 Αυγούστου 2017, ένας μελισσοκόμος της Υεμένης επιθεωρεί τα μελίσσια του, σε ένα αγρόκτημα που βρίσκεται στα περίχωρα της Σαναά. Οι μέλισσές του παράγουν έναν υγρό χρυσό, που όμως ο πόλεμος δεν τον αφήνει να γευτεί.

του Hani Mohammed (Associated Press)
επιμέλεια: Στράτος Σαραντουλάκης
έχουν προστεθεί στοιχεία από: yemensidrhoney.com, Wikipedia

Μέλισσες: Πέντε κοσμικά γεγονότα

Οι άνθρωποι πάντα παρατηρούσαν την ειδική σχέση μεταξύ των μελισσών και του ήλιου. Ακολουθούν πέντε κοσμικές συνδέσεις μεταξύ των μελισσών και του σύμπαντος:

Λεπτομέρεια από ναό του Καρνάκ, Λούξορ, Αίγυπτος.

1. Οι αρχαίοι Αιγύπτιοι πίστευαν πως οι μέλισσες ήταν τα δάκρυα του Θεού Ρα.

Οι αρχαίοι Αιγύπτιοι ήταν παρατηρητές των άστρων. Το σύμπαν έπαιζε ένα βαθύ και κεντρικό ρόλο στην καθημερινή τους κουλτούρα και πνευματική τους ζωή. Ακόμη και ο απλός, καθημερινός ρυθμός του ήλιου να ανατέλλει και να δύει ήταν ένα θαυμαστό γεγονός και είχε βαθιά σημασία για την κατανόηση της ζωής, του θανάτου και της αναγέννησης. Ο Ρα ήταν ο θεός Ήλιος και σχετιζόταν με τη δημιουργία όλης της ζωής. Ο Ρα κυριαρχούσε στον ουρανό, τη Γη και τον κάτω κόσμο. Στην αιγυπτιακή μυθολογία πίστευαν πως όταν ο Ρα έκλαιγε, τα δάκρυα του μεταμορφωνόταν σε μέλισσες. Αυτή η μεταμόρφωση ήταν πολύ σημαντική και οι μέλισσες είχαν δεθεί σε μεγάλο βαθμό με την αρχαία θρησκευτική τους παράδοση, τον πολιτισμό, το φαγητό, την ιατρική και την τέχνη.

2. Ο χορός του ήλιου: οι μέλισσες λικνίζονται όταν μιλούν για τα λουλούδια

Οι μέλισσες επικοινωνούν τις τοποθεσίες με το φαγητό (λουλούδια), νερό και τις πιθανές φωλιές, χορεύοντας. Οι ευρωπαϊκές μέλισσες (Apis mellifera) επιλέγουν ένα σημείο σε ένα κάθετο τμήμα της κυψέλης, κουνάνε τις κοιλιές τους με χαριτωμένη ένταση και διαγράφουν ένα νοητό οχτάρι. Για να το θέσουμε απλά, το μέρος με την τροφή εξαρτάται από το πόσο κάθετος είναι ο κεντρικός άξονας του χορού (και αυτό επειδή ο Ήλιος αναφέρεται πάντα σε κατακόρυφη θέση ή στις 90°). Για παράδειγμα ένας χορός που γίνεται τελείως ευθεία πάνω και κάτω (στις 90°) υποδεικνύει πως η πηγή της τροφής είναι στην κατεύθυνση του ήλιου. Ένας χορός στις 45° αριστερά προς τα πάνω υποδηλώνει μια κατεύθυνση 45° στα αριστερά του ήλιου. Το μάκρος του χορού (ο αριθμός των επαναλήψεων των οχταριών) υποδεικνύει την απόσταση από το σημείο –όσο μεγαλύτερος ο χορός, τόσο μεγαλύτερη και η απόσταση. Σήμερα αυτή η συμπεριφορά αναφέρεται σαν ο χορός των λικνισμάτων, αλλά έχω ακούσει κάποιους παλιούς μελισσοκόμους να τον αναφέρουν με το κοσμικό του παρατσούκλι: ο χορός του ήλιου.

Photo by Sally Wilson

3. Οι μέλισσες εντοπίζουν τα ηλεκτρικά πεδία των λουλουδιών

Ο ήλιος φορτίζει τα πάντα. Στην κυριολεξία. Ένα μεγάλο μέρος της ενέργειας που παράγεται με τη φωτοσύνθεση, κατευθύνεται στην παραγωγή όμορφων, πολύχρωμων λουλουδιών σχεδιασμένα να προσελκύουν επικονιαστές και αρωματικών χυμών (νέκταρ) που έχουν τον ίδιο σκοπό. Και παρόλο που τα ανθρώπινα μάτια δεν μπορούν να το εντοπίσουν, κάθε λουλούδι κατευθύνει ενέργεια σε ένα ηλεκτρικό πεδίο που οι μέλισσες ανιχνεύουν ή “βλέπουν”. Συνήθως τα λουλούδια έχουν αρνητικό ηλεκτρικό φορτίο και οι μέλισσες θετικό. Αυτό σημαίνει, ότι το αρνητικό φορτίο της γύρης, για παράδειγμα, έλκεται από το θετικό φορτίο της μέλισσας, και κυριολεκτικά θα πηδήξει πάνω στη μέλισσα μόλις αυτή πλησιάσει. Σημαίνει ακόμη, πως όταν η μέλισσα επισκέπτεται ένα λουλούδι, το ηλεκτρικό φορτίο του λουλουδιού προσωρινά μεταβάλλεται. Κάποιες μέλισσες αισθάνονται την αλλαγή αυτή στην τάση και καταλαβαίνουν, χωρίς να πλησιάσουν, πως το λουλούδι έχει πρόσφατα λεηλατηθεί και δεν αξίζει να το επισκεφτούν τώρα. Αυτός είναι ένας αποτελεσματικός και εκλεπτυσμένος διακανονισμός μεταξύ των μελισσών και των φυτών.

Αριστερά η σπειροειδής κατανομή του γόνου της Αυστραλιανής μέλισσας Tetragonula carbonaria, δεξιά καλλιτεχνική απεικόνιση του γαλαξία μας.

4. Το σχήμα της φωλιάς της αυστραλιανής μέλισσας Sugarbag είναι ίδιο με την γαλαξιακή σπείρα

Οι μέλισσες Sugarbag, Tetragonula carbonaria, είναι αυτόχθονες στο ΒΑ Κουίνσλαντ και στις θερμότερες περιοχές της ανατολικής Νέας Νότιας Ουαλίας. Είναι άκεντρες, μικρότερες από τις ευρωπαϊκές, και παράγουν πολύ, πολύ λιγότερο (αλλά πολύτιμο) μέλι . Η γεωμετρία της φωλιάς τους, πέρα από κάτι όμορφο να αντικρίσει κάποιος, αναδεικνύει όλων των ειδών τις συνδέσεις μεταξύ κάτι τόσο ταπεινού όπως ένα μικρό έντομο στην Αυστραλία και της απεραντότητας του κόσμου. Το γιγαντιαίο ηλιακό μας σύστημα -ο Ήλιος και οι οχτώ πλανήτες- είναι μόνο ένα σύστημα σε έναν αχανή γαλαξία. Κι όμως οι κανόνες που αφορούν τη διάταξη της ύλης στο χώρο -είτε είναι για μια μικρή κυψέλη σε μια αυλή στο Μπρισμπέϊν, είτε για πολύπλοκες διατάξεις των ηλιακών συστημάτων- παρουσιάζουν την ίδια οργανωτική δομή. Σε αυτή την περίπτωση, και η φωλιά και ο γαλαξίας είναι και οι δυο διατεταγμένοι σε σπείρα. Η γεωμετρία αυτής της φωλιάς είναι αρκετά κοσμική –συχνά αναφέρεται ως χρυσή τομή, μια γεωμετρία με ευχάριστες, αρμονικές αναλογίες. Το μυαλό μας αυτό το ερμηνεύει σαν Ομορφιά. Και αυτή η ομορφιά είναι παντού.

Photo by Sally Wilson

5. Το Μυστικιστικό Δόγμα του Μελιού

Κλείνοντας, ταξιδεύουμε στην Ινδική υποήπειρο και στον ινδουισμό. Μερικά είδη μελισσών είναι ενδημικά της περιοχής, συμπεριλαμβανομένων της ασιατικής μέλισσας (A. cerana), της μέλισσας γίγαντα (A. dorsata) και της μέλισσας νάνα (A. florea). Το μέλι αυτών των μελισσών έχει πλούσια ιστορία από την εποχή των κυνηγών αλλά και αργότερα στις προσπάθειες εκτροφής από ανθρώπινες κοινότητες και είναι γνώριμη η εικόνα μιας ανοιχτής μελισσοφωλιάς κάτω από δέντρα, προεξοχές βράχων ακόμη και σε αστικά κτίρια. Δεν μας εκπλήσσει λοιπόν που η πολύπλοκη τάξη αυτών των συλλογικών και αρμονικών φωλιών και ο γλυκός θησαυρός που παράγουν – το μέλι – τράβηξε την προσοχή των πνευματικών γκουρού.

Στο βιβλίο Οι Βασικές Ουπανισάντ του Swami Nikhilananda (1963), εξηγείται η έννοια που είναι γνωστή ως το Μυστικό Δόγμα του Μελιού. Για να το θέσουμε απλά, σε αυτό το ιερό κείμενο το μέλι χρησιμοποιείται ως μεταφορά για τη συνδεσιμότητα της ζωής στη Γη και στο σύμπαν. Το μέλι περιγράφεται σαν το απολαυστικό αποτέλεσμα της δημιουργίας μέσα σε μια αποικία μελισσών –μια κυψέλη αποτελείται από δεκάδες χιλιάδες μελισσών και, παρομοίως, η σύνθεση της γης φανερώνει μια ποικιλομορφία πλασμάτων. Το μέλι χρησιμοποιείται μεταφορικά: οι ζωντανοί οργανισμοί είναι το μέλι (το ʻαποτέλεσμαʼ ή η ʻσυνέπειαʼ) αυτής της γης, αυτού του σύμπαντος.

Αλλά ίσως οι ίδιοι το εξηγούν καλύτερα:

«Αυτή η γη είναι το μέλι για όλα τα πλάσματα και όλα τα πλάσματα είναι το μέλι για αυτή τη γη».

«Αυτός ο ήλιος είναι το μέλι για όλα τα πλάσματα και όλα τα πλάσματα είναι το μέλι για αυτόν τον ήλιο».

πηγή: theplanthunter.com.au

Τα τελετουργικά των μέλισσων

Δεν θα μπορούσε να ξέρει ότι θα του ξερίζωνε τα γεννητικά του όργανα μετά τη συνεύρεση, αφήνοντας τον σε μια κατάσταση ακατανίκητης ανακούφισης (και δυσπιστίας), καθώς έπεφτε στο έδαφος για να τον αποτελειώσουν τα μυρμήγκια. Δεν ήταν ο πρώτος της σήμερα, και πιθανότατα δεν θα είναι και ο τελευταίος της. Προς υπεράσπιση της, ήταν τεμπέλης. Δεν δούλευε ποτέ, έπρεπε να τον ταΐζει με το κουτάλι σε κάθε γεύμα, και την πιο πολύ ώρα χάζευε στο υπερπέραν περιμένοντας να φανεί τυχερός. Κάθε κορίτσι θα συμφωνούσε πως ο χρόνος του τελείωσε.

Αλλά εγώ θέλω να σας μιλήσω γι’ αυτήν, όχι γι’ αυτόν. Φανταστείτε πως ήσασταν έξω να ψωνίσετε φαγητό. Κουβαλάτε τις σακούλες, τις φέρνετε στο σπίτι από την είσοδο και τις δίνετε στους φίλους σας να τις τακτοποιήσουν. Τότε, βγαίνετε πάλι έξω να πάρετε και άλλο φαγητό. Και άλλο, και άλλο, και άλλο. Το κάνετε αυτό όλη μέρα κάθε μέρα, από την αυγή ως τη δύση, μέχρι τα χέρια σας να μην αντέξουν άλλο και να πέσουν στο ταμείο του σούπερ μάρκετ. Πεθαίνετε εκεί με τις σακούλες σκορπισμένες γύρω σας, η δουλειά έγινε. Αυτή είναι η πολυάσχολη ζωή μιας θηλυκής μέλισσας Apis mellifera.

Η κυψέλη, (αυτά τα μικρά χρωματιστά κουτιά που μπορεί να έχετε δει στην εξοχή), μοιάζει εσωτερικά με ένα συνηθισμένο κτίριο πόλης γεμάτο γραφεία –εισέρχεστε από το ισόγειο και ανεβαίνετε για την εργασία σας. Οι μέλισσες κάνουν διαφορετικές δουλειές προκειμένου να κρατήσουν την αποικία ζωντανή και από κοινού συγκροτούν έναν υπερ-οργανισμό –δεν μπορούν να επιβιώσουν μόνες τους αλλά σωματικά είναι ανεξάρτητες. Σε μια κυψέλη, τα πλαίσια είναι κάθετα, και τα κενά ακριβείας μεταξύ τους επιτρέπουν στις μέλισσες να μετακινούνται ελευθέρα και να είναι ευχαριστημένες μέσα στις τεχνητές ξύλινες κυψέλες τους.

Έχω μια διώροφη κυψέλη στο σπίτι με δέκα πλαίσια στον κάθε όροφο. Ο κάτω όροφος είναι εκεί όπου συνήθως η Βασίλισσα ζει και γεννά τα αυγά της – έως και 2.500 ημερησίως. Ο πάνω όροφος είναι αυτός από τον οποίο παίρνουμε το μέλι. Οι μέλισσες συλλέγουν γύρη και νέκταρ από τα λουλούδια, πετούν πίσω στην κυψέλη, το δίνουν στις φιλενάδες τους οι οποίες το αποθηκεύουν στο σωστό πλαίσιο. Τα κορίτσια περνάνε το νέκταρ από τα στόματά τους, μειώνοντας την υγρασία του περιεχομένου μέχρι να αποκτήσει την πυκνότητα του μελιού. Αυτό το μέλι αποθηκεύεται μέσα στην κηρήθρα και σφραγίζεται από τις μέλισσες για να μην πέσει. Συγκομίζω, μόνο όταν το πλαίσιο είναι γεμάτο και φροντίζω να αφήνω πάντα λίγα υπολείμματα για να φάνε και οι μέλισσες.

Το μέλι που θα φτιάξει μια εργάτρια μέλισσα σε όλη τη ζωή της είναι ίσο με το εν τέταρτο από ένα κουταλάκι του γλυκού. Για να ρίξουμε μια κουταλιά μέλι στο ψωμί μας, πρέπει να εργαστούν 4 μέλισσες για όλη τους τη ζωή! Έχετε παρατηρήσει ποτέ μια μέλισσα να κουβαλάει κίτρινες σακούλες με ψώνια στα πόδια της; Αυτή είναι η γύρη και πιθανότατα μέσα της κουβαλάει και νέκταρ. Δεν είναι ότι ξύπνησε το πρωί και είπε: Σήμερα θα επικονιάσω χιλιάδες λουλούδια για να έχει μεγάλη σοδειά από μήλα ο κυρ Γιώργος ο αγρότης και να τρώνε οι άνθρωποι. Απλά ξύπνησε να πάει στη δουλειά της. Καθώς πηγαίνει από λουλούδι σε λουλούδι, κάποια από τη γύρη που κουβαλάει κολλάει στο στίγμα του λουλουδιού –το θηλυκό τμήμα του άνθους. Έτσι το λουλούδι γονιμοποιείται, και γίνεται ένα νόστιμο μήλο.

Τι τρέχει όμως με τη Βασίλισσα; Ποια είναι η ιστορία της; Λοιπόν, είναι μεγαλύτερη από την εργάτρια και από τους κηφήνες και μπορεί να ζήσει μέχρι και 5 χρόνια, σε σχέση με τις υπόλοιπες μέλισσες που το προσδόκιμο ζωής φτάνει τις 4-5 εβδομάδες. Το καλύτερο όμως είναι, πως η Βασίλισσα μπορεί να ζευγαρώσει με μια σειρά από κηφήνες και να αποθηκεύσει το σπέρμα τους για όσο χρειαστεί μέχρι να θελήσει να γεννήσει κι άλλα αυγά, τότε σπέρμα και αυγά συναντιούνται με αντίστροφη σειρά από τους κηφήνες που συνάντησε (τι λέει;) –πολύ μετά αφότου τα μυρμήγκια τον αποτελειώσουν.

Ο κύκλος της ζωής μιας μέλισσας πάει από αυγό, προνύμφη, νύμφη σε ενήλικη μέλισσα. Είναι όμορφο να βλέπεις ένα χνουδωτό μελισσάκι να ξεμυτίζει από το κουκούλι του, περνώντας μέσα από την σαν χάρτινη πόρτα του, στον κόσμο της εργασίας. Μια νέα Βασίλισσα δημιουργείται αν ένα μωρό μέλισσα ταϊστεί στα πρώτα στάδια του κύκλου της ζωής του με μια ειδική τροφή, τον βασιλικό πολτό. Η νέα βασίλισσα θα μείνει στην κυψέλη και η μεγαλύτερη θα μαζέψει τα μπογαλάκια της (μέσα σε σμήνος) και μαζί με τις πιστές της ακόλουθες θα ψάξουν για καινούριο σπίτι. Και έτσι αυτός ο υπερ-οργανισμός από γυναίκες συνεχίζει και συνεχίζει να ζει. Ένα άριστα σχεδιασμένο σύστημα χτισμένο γύρω από όλα τα όμορφα πράγματα –φαγητό, κοινότητα και σεξ.

πηγή: theplanthunter.com.au
Photos by Matt Rabbidge