Πλάσματα που απειλούνται με εξαφάνιση

Ο γνωστός Ουαλός καλλιτέχνης Ralph Steadman, ο οποίος έχει σχεδιάσει αρκετά πόστερ ταινιών, εξώφυλλα βιβλίων, αλλά και δίσκων, δημιούργησε μια έκθεση για τα πλάσματα που απειλούνται με εξαφάνιση. Μεταξύ αυτών και ένας βομβίνος.

Οι βομβίνοι είναι άγριες μέλισσες και είναι αλήθεια ότι βρίσκονται σε δυσχερή κατάσταση. Οι πληθυσμοί τους παρουσιάζουν ραγδαία μείωση λόγω της κλιματικής αλλαγής, της αύξησης των μονοκαλλιεργειών αλλά και των νεονικοτινοειδών φυτοφαρμάκων που οδήγησαν στην απώλεια των ενδιαιτημάτων τους, στη μείωση των διαθέσιμων τροφών και στην επιδείνωση των ασθενειών τους.

Μπορείτε να δείτε ολόκληρη την έκθεση εδώ.

Advertisements

Μελισσοκόμος από τη Γαλλία εκπαίδευσε τις μέλισσες του να συλλέγουν μέλι από κάνναβη

Το μέλι και η κάνναβη είναι δύο από τις πιο γνωστές φυσικές επουλωτικές ουσίες γνωστές στον άνθρωπο. Ενώ το μέλι είναι διαθέσιμο σχεδόν σε όλο τον κόσμο, η κάνναβη εξακολουθεί να παραμένει εξαιρετικά αμφιλεγόμενη και ως επί το πλείστον παράνομη.

Εμπνευσμένος από την προσωπική του διαδρομή με την ιατρική μαριχουάνα, ένας Γάλλος μελισσοκόμος συνδύασε αυτά τα δύο για να δημιουργήσει ένα νέο φαρμακευτικό προϊόν που ο ίδιος αποκαλεί «κανναβόμελο». Ο Nicholas, ο οποίος είναι επίσης καλλιτέχνης και κλειδαράς, λέει ότι εκπαίδευσε τις μέλισσες του στη συλλογή ρητίνης από τα φυτά κάνναβης του. Ο μελισσοκόμος εξηγεί ότι οι μέλισσες συγκεντρώνουν τη ρητίνη και την φέρνουν πίσω στην κυψέλη τους.

«Έχω εκπαιδεύσει τις μέλισσες να κάνουν πολλά πράγματα, όπως η συλλογή ζάχαρης από φρούτα, χωρίς να χρησιμοποιήσω λουλούδια», δήλωσε ο Nicholas. «Το να καταφέρω να κάνω τις μέλισσες να συλλέξουν αυτή τη ρητίνη, ήταν μια πρόκληση».

Οι μέλισσες του καθώς συλλέγουν από φυτό κάνναβης:

Παρά το γεγονός, ότι το «κανναβόμελο» δεν έχει ελεγχθεί στα εργαστήρια, ο Nicholas υποστηρίζει πως είναι δυνατό προϊόν και συγκεντρώνει τα οφέλη και των δύο, μελιού και κάνναβης. Ο Nicholas στράφηκε στην κάνναβη μετά από προβλήματα υπερκινητικότητας που αντιμετώπιζε από την παιδική του ηλικία. Σκόνταψε πάνω σε ιστοσελίδες που πρότειναν τη χρήση της μαριχουάνας για τον έλεγχο της κατάστασης και αποφάσισε να δοκιμάσει.

Στο Nicholas όμως έχει ασκηθεί και κριτική. Πολλοί αμφισβητούν τα θεραπευτικά οφέλη του μελιού, ενώ άλλοι ανησυχούν και για την καλή διαβίωση των μελισσών. «Οι μέλισσες που παράγουν το «κανναβόμελο» δεν επηρεάζονται από τα κανναβινοειδή, επειδή δεν έχουν ενδοκανναβινοειδές σύστημα» επιμένει. Του πήρε γύρω στα δύο χρόνια, να τελειοποιήσει το προϊόν και να αποδείξει πως οι μέθοδοι του δεν βλάπτουν τις μέλισσες. Τώρα, λέει ότι μπορεί να φτιάξει προϊόντα με σχεδόν οποιοδήποτε στέλεχος της κάνναβης, συμπεριλαμβανομένων και ποικιλιών φιλικών προς τα παιδιά.

Αν και υπάρχει ακόμη πολύς δρόμος μέχρι τα οφέλη των προϊόντων του Nicholas να ελεγχθούν εργαστηριακά και να διατεθεί το μέλι του σε μεγάλη κλίμακα, το μέλλον διαγράφεται λαμπρό τόσο για τον ίδιο όσο και για τις πολυάσχολες μέλισσες του.

Οι μέλισσες είναι ικανές να εντοπίσουν το λουλούδι με την καλύτερη ανταμοιβή πριν προσγειωθούν σε αυτό

Οι άγριες μέλισσες μπορούν να εντοπίσουν τις διαφορές στην ποιότητα της γύρης από διάφορα στοιχεία που αντλούν από τα λουλούδια, όπως το χρώμα των πετάλων και να προσγειωθούν μόνο στα άνθη που τους προσφέρουν περισσότερα σύμφωνα με μια νέα έρευνα του Πανεπιστημίου του Έξετερ.

Σε αντίθεση με το νέκταρ, οι μέλισσες δεν καταναλώνουν γύρη ενόσω τη συλλέγουν από τα λουλούδια, και έτσι μέχρι τώρα ήταν ασαφές αν είναι σε θέση να σχηματίσουν συνειρμικές σχέσεις μεταξύ του πως είναι ένα λουλούδι και της ποιότητας της γύρης του. Η μελέτη χρησιμοποίησε συλλέκτριες άγριες μέλισσες που στεγάζονται υπό ελεγχόμενες συνθήκες για να ελέγξει αν μαθαίνουν για τα λουλούδια κατά τη συλλογή γύρης.

Τα αποτελέσματά της δείχνουν ότι οι αγριομέλισσες μπορούν να εκτιμήσουν μεμονωμένα δείγματα γύρης και να τα διακρίνουν μεταξύ τους κατά τη συλλογή, δημιουργώντας γρήγορα τις προτιμήσεις τους για ένα συγκεκριμένο είδος γύρης. Τα ευρήματα, που δημοσιεύτηκαν στο Περιοδικό της Πειραματικής Βιολογίας, δείχνουν ότι η συμπεριφορά κατά τη συλλογή γύρης περιλαμβάνει τη μάθηση και την ατομική λήψη αποφάσεων, και επιτρέπει στις μέλισσες να μάθουν γρήγορα ποια λουλούδια παρέχουν την πιο θρεπτική γύρη για την ανατροφή των μικρών τους.

Η Δρ Natalie Hempel de Ibarra, Ανώτερος Λέκτορας στη Νευροηθολογία στο Πανεπιστήμιο του Έξετερ, είπε: «Ακόμη είναι πολύ λίγα γνωστά για το πώς οι μέλισσες αποφασίζουν ποια λουλούδια να επισκεφθούν για τη συλλογή γύρης. Η εύκολη κατανόηση των στοιχείων των λουλουδιών με βάση στα οφέλη από την γύρη, χωρίς να χρειάζονται νέκταρ, είναι ένας γρήγορος και αποτελεσματικός τρόπος να αναγνωρίζουν αυτά τα στοιχεία που από προηγούμενες εμπειρίες κατάλαβαν ότι είναι καλύτερα».

Η Δρ Elizabeth Nicholls, πρώην υποψήφιος διδάκτορας στο Πανεπιστήμιο του Έξετερ και τώρα μεταδιδακτορικός Ερευνητής στο Πανεπιστήμιο του Σάσσεξ, δήλωσε: «Οι μέλισσες πρέπει να είναι σε θέση να επιλέξουν τα λουλούδια που παρέχουν την πιο θρεπτική τροφή για την εκτροφή των μικρών τους. Από τη στιγμή που οι μέλισσες δεν τρώνε γύρη κατά την αναζήτηση τροφής, δεν ήταν σαφές αν ή πώς θα μπορούσαν να είναι σε θέση να εκτιμήσουν τις διαφορές στην ποιότητα. Εδώ έχουμε δείξει ότι είναι σε θέση να εντοπίσουν διαφορές στην γύρη, ακόμη και πριν από την προσγείωση, πράγμα που σημαίνει ότι μπορεί να είναι σε θέση να πουν , μόνο από το χρώμα των πετάλων, ποια λουλούδια αξίζει να επισκεφθούν. Γνωρίζουμε ήδη πολλά για το πώς και τι οι μέλισσες μαθαίνουν κατά τη συλλογή νέκταρος από τα λουλούδια, αλλά επειδή οι μέλισσες δεν τρώνε γύρη κατά την αναζήτηση τροφής, μας ενδιαφέρει να δούμε αν θα μπορούσαν ακόμη να μάθουν ποια λουλούδια να επισκεφθούν κατά τη συλλογή αυτού του πόρου».

Τα πειράματα περιλάμβαναν την τροποποίηση της ποιότητας της γύρης που προσέφεραν στις μέλισσες με την αραίωση των δειγμάτων. Οι ερευνητές εξέτασαν τι προτίμησαν να συλλέγουν, αν θα μπορούσαν να ξεχωρίσουν την ποιότητα πριν από την προσγείωση, αφήνοντας τις μέλισσες να μυρίζουν μόνο τη γύρη· και την υποβολή των μελισσών σε τέσσερις διαφορετικά χρωματισμένους δίσκους που περιέχουν ισχυρότερη και αραιωμένη γύρη για να καταγράψουν τις αλλαγές στις προτιμήσεις με την πάροδο του χρόνου.

πηγή: phys.org

Όλη η αλήθεια για τις μέλισσες

Οι περισσότεροι άνθρωποι όταν σκέφτονται τις μέλισσες, ουσιαστικά φαντάζονται ένα είδος , την ευρωπαϊκή μέλισσα. Όμως οι περισσότερες από τις υπόλοιπες μέλισσες δεν έχουν καμία σχέση.

Για παράδειγμα πιστεύουν ότι υπάρχει ένα είδος μέλισσας, που έχει κίτρινο και μαύρο χρώμα και φτιάχνει μέλι. Εκτελει ένα χαρακτηριστικό χορό ώστε να υποδείξει στην υπόλοιπη αποικία την θέση της τροφής και όταν σας τσιμπήσει πεθαίνει. Στην πραγματικότητα όμως υπάρχουν περίπου 20.000 είδη, μόνο ένα από τα οποία είναι η κοινή μέλισσα. Έχουν πολλά και διαφορετικά χρώματα. Οι περισσότερες μέλισσες δεν χορεύουν. Μόνο λίγα είδη φτιάχνουν μέλι. Για τις περισσότερες μέλισσες, το τσίμπημα δεν σημαίνει θάνατο. Μερικές μάλιστα δεν τσιμπάνε καθόλου.

Όλοι αγαπούν τις μέλισσες. Για χιλιετίες, οι άνθρωποι λαχταρούν το μέλι τους, ενώ παίζουν και σημαντικό ρόλο στην επικονίαση των φυτών. Αλλά η λατρεία μας σε αυτό το ένα είδος, κατανοητή εν μέρει, είναι ένα σημάδι ότι κάτι έχει πάει στραβά. Είναι το τέλειο παράδειγμα της απροκάλυπτα ανθρωποκεντρικής άποψης μας για τον φυσικό κόσμο. Υπάρχουν πράγματι περίπου 20.000 γνωστά είδη των μελισσών. Η διάσημη Ευρωπαϊκή μέλισσα Apis mellifera, είναι μόνο ένα από αυτά.

Η μεγαλύτερη μέλισσα στον κόσμο Megachile pluto που φτάνει τα 4 εκατοστά.

Έρχονται σε ένα ευρύ φάσμα μεγεθών. Μέλη του μικροσκοπικού αυστραλιανού γένους Euryglossina (Quasihesma) είναι συνήθως μικρότερα από 2 mm σε μήκος, ενώ το ανησυχητικά μεγάλο Megachile / Chalicodoma pluto από την Ινδονησία είναι σχεδόν 4 εκατοστά. Υπάρχουν επίσης πολλές μέλισσες που δεν συμμορφώνονται με την κοινή αντίληψη του κιτρινόμαυρου. Η βορειοαμερικανική μέλισσα Agapostemon splendens, για παράδειγμα, είναι πράσινη και μπλε. Μεταξύ των ξυλοκόπων μελισσών (Xylocopa varipuncta) της Βόρειας Αμερικής, τα θηλυκά είναι μαύρα και τα αρσενικά είναι κίτρινα.

Οι κοινές σε όλη την Ευρώπη σταχτί μέλισσες (Andrena cineraria).

Η Ευρωπαϊκή μέλισσα είναι με διαφορά η πιο παραγωγική δημιουργός μελιού. Αλλά υπάρχουν περίπου μισή ντουζίνα άλλες μέλισσες στη νότια Ασία που παράγουν μέλι με παρόμοιο τρόπο. Έχοντας δημιουργήσει μεγάλες κοινωνικές ομάδες όλα αυτά τα είδη μελισσών που παράγουν μέλι, έχουν εξελίξει πολύ τους τρόπους με τους οποίους επικοινωνούν σημαντικές πληροφορίες στην υπόλοιπη αποικία. Για παράδειγμα, οι συλλέκτριες μέλισσες εκτελούν ένα «χορό λικνισμάτων» μια σειρά από σκόπιμες κινήσεις σε όλη την κηρήθρα που αποκαλύπτει την κατεύθυνση και την απόσταση από μια πλούσια πηγή από γύρη και νέκταρ.

Διαφορετικά είδη φαίνεται να έχουν τη δική τους ξεχωριστή «διάλεκτο» για τον λικνιστό χορό. Αλλά οι μέλισσες είναι τόσο έξυπνες ώστε όταν οι ερευνητές έπεισαν ασιατικές και ευρωπαϊκές μέλισσες να κατοικήσουν την ίδια κυψέλη, οι ασιατικές μέλισσες ήταν σε θέση να μεταφράσουν τον χορό των ευρωπαϊκών!

Αν και αναμφισβήτητα ο χορός αυτός είναι αρκετά πολύπλοκος, μέλισσες όλων των μεγεθών και σχημάτων εκτελούν και άλλα κόλπα επικοινωνίας. Όταν μια μέλισσα είναι σε αναζήτηση τροφής, αφήνει πίσω της πτητικές χημικές ενώσεις που λειτουργούν σαν αυτοκόλλητες σημειώσεις· δύσοσμα μηνύματα που αποκαλύπτουν αν ένα λουλούδι έχει πρόσφατα τρυγηθεί. Οι μεταγενέστεροι επισκέπτες χρησιμοποιούν αυτά τα σήματα για να βελτιώσουν την αποτελεσματικότητα τους.

Τσίμπημα της γνωστής μας Ευρωπαϊκής μελιτοφόρας μέλισσας Apis mellifera.

Σχετικά με το θέμα του τσιμπήματος, υπάρχουν αρκετές παρανοήσεις. Καταρχάς, είναι μόνο οι θηλυκές μέλισσες που μπορούν να τσιμπήσουν. Και αυτό γιατί το κεντρί είναι μια τροποποιημένη εκδοχή ενός οργάνου ωοτοκίας τους, του ωοθέτη. «Δεν υπάρχει αρσενική μέλισσα οποιουδήποτε είδους που μπορεί να τσιμπήσει, είτε ήμερη είτε αγριομέλισσα,» λέει ο Richard Comont του Bumblebee Conservation Trust στο Ηνωμένο Βασίλειο.

Ακόμη, υπάρχει η διαδεδομένη πεποίθηση ότι όλες οι μέλισσες έχουν αγκαθωτά κεντριά που σφηνώνουν στο δέρμα του στόχου με συνέπεια οι ίδιες να ξεκοιλιάζονται μετά το τσίμπημα και να πεθαίνουν. Κι όμως, αυτό συμβαίνει μόνο στις μελιτοφόρες μέλισσες. Τα περισσότερα είδη μελισσών έχουν κεντριά χωρίς ακίδες και έτσι μπορούν να τσιμπήσουν και να το αφαιρέσουν  χωρίς πρόβλημα.

Η άκεντρη μέλισσα (Trigona sp.) η οποία προτιμά να τρέφεται με σάπιες σάρκες παρά με νέκταρ και γύρη.

Ωστόσο, τα περισσότερα είδη δεν τσιμπάνε ιδιαίτερα ή και καθόλου. Αυτό ισχύει για τις περισσότερες μοναχικές μέλισσες, οι οποίες αποτελούν περίπου το ήμισυ του συνόλου των γνωστών ειδών μελισσών. Ανάμεσα στις μοναχικές μέλισσες, όλα τα θηλυκά είναι γόνιμα σε αντίθεση με τις κοινωνικές μέλισσες και τις στρατιές τους από στείρες εργάτριες. Αυτό σημαίνει ότι μια ριψοκίνδυνη στρατηγική όπως το τσίμπημα χρησιμοποιείται μόνο σε ακραίες καταστάσεις. «Είναι πολύ καλύτερο για αυτές να φύγουν και να προσπαθήσουν μια άλλη ημέρα», λέει ο Comont.

Υπάρχουν επίσης πολλές μέλισσες – περίπου 500 είδη – των οποίων τα κεντριά έχουν μειωθεί τόσο πολύ, ώστε να αναφέρονται συλλογικά ως άκεντρες μέλισσες. Μερικά είδη άκεντρων μελισσών έχουν εγκαταλείψει την αναζήτηση νέκταρος και γύρης για χάρη της σαπισμένης σάρκας. Αν εξαιρέσουμε όμως τις λεγόμενες μέλισσες γύπες, τις περισσότερες μέλισσες τις ενώνει η δύναμη τους να επικονιάζουν.

Η αξία αυτής της υπηρεσίας στη γεωργία είναι τεράστια. Αυτό εξηγεί και γιατί τις τελευταίες δεκαετίες υπάρχει έντονο ενδιαφέρον για την εξαφάνιση των μελισσών. Η πτώση στη μελισσοκομία, είχε ως αποτέλεσμα τη μείωση των μελισσών. «Για τις άγριες μέλισσες, δεν υπάρχει ολοκληρωμένη εικόνα», λέει ο Comont. «Αλλά η Βρετανία έχασε 18 είδη μοναχικών μελισσών και δύο είδη βομβίνων τον 20ο αιώνα».

Η σχέση μεταξύ μελισσών και λουλουδιών πηγαίνει πολύ πίσω στο χρόνο: η άνθηση των ανθοφόρων φυτών που σημειώθηκαν πάνω από 100 εκατομμύρια χρόνια πριν, είναι σχεδόν βέβαιο ότι συνδέεται με το βούισμα των μελισσών. Η εντατικοποίηση της γεωργίας έχει διαταράξει αυτή τη σχέση. «Έχουμε ήδη συστηματικά απογυμνώσει την ύπαιθρο από τα λουλούδια», λέει ο Comont. «Ο καλύτερος τρόπος για να αντιστραφεί αυτός ο κατήφορος είναι να βάλουμε τα λουλούδια πίσω».

πηγή: BBC

Μελισσών κατάρρευση

Ο ρόλος των μελισσών στην ισορροπία του οικοσυστήματος είναι άκρως σημαντικός, αφού χωρίς αυτές μπορεί η αλυσίδα της ζωής να καταρρεύσει – το ίδιο εκτιμάται ότι θα συμβεί και στη γεωργική παραγωγή χωρίς την παρουσία τους. Ο ρόλος τους για την οικονομία – και δη στη χώρα μας – είναι πρωταρχικός αφού «γεννούν» ένα προϊόν – κυριολεκτικώς και μεταφορικώς – χρυσό, το μέλι. Για όλους αυτούς τους λόγους όταν τα πολύτιμα έντομα που ονομάζονται μέλισσες εξαφανίζονται από τις κυψέλες με ανησυχητικά ταχείς ρυθμούς σε διαφορετικές χώρες, με αποτέλεσμα οι επιστήμονες να μιλούν για διαταραχή που «πλήττει» τους πληθυσμούς τους, τότε το θέμα είναι σοβαρό όχι μόνο για τους μελισσοπαραγωγούς αλλά για τον καθένα.

ccd3

Μια απρόβλεπτη διαταραχή

Η αποκαλούμενη «διαταραχή κατάρρευσης αποικίας» (Colony Collapse Disorder, CCD), που έχει ήδη εμφανιστεί σε πολλά μελίσσια στις ΗΠΑ, στη Βραζιλία, στον Καναδά αλλά και σποραδικά σε κάποιες ευρωπαϊκές χώρες – ευτυχώς, όχι, τουλάχιστον ακόμη, στη δική μας, όπως σημειώνουν οι επιστήμονες – μπορεί τελικώς να οδηγήσει σε κατάρρευση του οικοσυστήματος. Η εξαφάνιση των μελισσών αποτελεί ένα οικουμενικό πρόβλημα, ικανό να αγγίξει κάθε χώρα. Πόσο μάλλον μια χώρα σαν τη δική μας που στηρίζει μεγάλο μέρος της γεωργικής παραγωγής της στο μέλι κατέχοντας τη δεύτερη θέση σε αριθμό κυψελών στην ΕΕ, πίσω μόνο από την Ισπανία.

Στις ΗΠΑ όσοι ασχολούνται με τη μελισσοκομία κάνουν λόγο για μια απειλή η οποία από το φθινόπωρο του 2006, οπότε και εμφανίστηκε, ως και σήμερα οδηγεί σε «κατάρρευση» ολοένα και περισσότερους επαγγελματίες. Σε κάποιες Πολιτείες έχει παρουσιαστεί μείωση του πληθυσμού των μελισσών που κυμαίνεται μεταξύ 50% και 90%, συχνά μέσα σε μόλις μερικές εβδομάδες. Παρόμοια εικόνα εμφανίζεται στη Βραζιλία αλλά και στον Καναδά το τελευταίο διάστημα. Ευτυχώς η κατάσταση στην Ευρώπη είναι καλύτερη, αν και έχουν υπάρξει σποραδικές αναφορές μείωσης – παρότι μικρής – του πληθυσμού των μελισσών σε χώρες όπως η Γερμανία, η Ελβετία, η Ισπανία, η Πορτογαλία αλλά και η Βρετανία θέτοντας τους επιστήμονες σε επιφυλακή. Ευτυχώς, με τα μέχρι στιγμής στοιχεία, στην Ελλάδα ο πληθυσμός των μελισσών δεν έχει δεχθεί ιδιαίτερο πλήγμα.

ccd1

Απλώς… εξαφανίζονται

«Ένοχο» για τον αφανισμό των μελισσών δεν είναι άλλο από το φαινόμενο CCD του οποίου τα βαθύτερα αίτια αναζητούν οι ειδήμονες σε όλα τα μήκη και τα πλάτη της Γης. Τι συμβαίνει όμως σε μια κυψέλη που έχει «χτυπηθεί» από τη διαταραχή κατάρρευσης αποικίας; Αρχικώς, ως και λίγες εβδομάδες πριν από την κατάρρευση, στην αποικία των μελισσών όλα κυλούν ήρεμα, χωρίς να υπάρχουν προειδοποιητικά σημάδια της καταστροφής που θα επακολουθήσει. Ξαφνικά όμως οι ενήλικες μέλισσες εξαφανίζονται, αφήνοντας πίσω τους μια κυψέλη γεμάτη μέλι, γύρη, τη βασίλισσα και ίσως μερικές εργάτριες. Οι μελισσοκόμοι στις ΗΠΑ, όπου έχει εντοπιστεί το φαινόμενο στο μεγαλύτερο εύρος του, αναφέρουν ότι οι αποικίες αυτές δεν περιέχουν νεκρά έντομα, ούτε εντοπίζονται νεκρές μέλισσες γύρω τους. Απλώς οι μέλισσες μια ωραία πρωία εξαφανίζονται επειδή λόγω διαφορετικών αιτίων… χάνουν τον δρόμο για το σπίτι και πεθαίνουν κάπου στη διαδρομή.

Η λίστα των υποψήφιων υπαιτίων για τη μυστηριώδη εξαφάνιση των μικρών αυτών εντόμων με την τεράστια σημασία για τη διατήρηση της ισορροπίας του περιβάλλοντος είναι μεγάλη. Εκτός από τις ασθένειες που παρουσιάζουν ούτως ή άλλως τα συγκεκριμένα έντομα, όπως η αμερικανική και η ευρωπαϊκή σηψιγονία, η ασκοσφαίρωση ή η νοσεμίαση, ο σύγχρονος «δολοφόνος» τους, όπως όλα δείχνουν, δεν είναι άλλος από τον ίδιο τον άνθρωπο και τις δράσεις του. Χημικά, φυτοφάρμακα, τοξίνες, ακτινοβολία αποτελούν τους πρώτους παράγοντες που ενοχοποιούνται για την εμφάνιση της διαταραχής CCD και οι οποίοι δεν θα υπήρχαν χωρίς την καταστροφική, όπως αποδεικνύεται, παρέμβαση του ανθρώπου στη φύση.

Βασικοί ένοχοι

* Φυτοφάρμακα: Πειράματα που έχουν διεξαχθεί σε μεγάλα ευρωπαϊκά κέντρα έχουν δείξει ότι ορισμένα φυτοφάρμακα επιδρούν στον οργανισμό των μελισσών και για τον λόγο αυτόν όταν μια φαρμακευτική εταιρεία υποβάλλει αίτηση στο Ανώτατο Συμβούλιο Γεωργικών Φαρμάκων (ΑΣΥΓΕΦ) για να πάρει έγκριση για την κυκλοφορία κάποιου φαρμάκου, πρέπει να αποδεικνύει ότι το προϊόν της δεν βλάπτει τις μέλισσες. Όμως συχνά τα στοιχεία που δίνουν οι εταιρείες δεν είναι ακριβή, σημειώνουν οι ειδικοί τονίζοντας ότι στο παρελθόν εντομοκτόνο κατά της μελίγκρας το οποίο στη συσκευασία του ανέφερε ότι δεν είναι επικίνδυνο για τις μέλισσες οδήγησε σε θάνατο χιλιάδες ωφέλιμα έντομα.

ccd

* Φάρμακα για τις ασθένειες των μελισσών: Χημικά τα οποία χρησιμοποιούνται από τους ίδιους τους μελισσοκόμους ώστε να θέτουν υπό έλεγχο τις διαφορετικές ασθένειες που παρουσιάζονται στα μελίσσια, ενοχοποιούνται επίσης από ορισμένους ειδικούς για συμβολή στη διαταραχή CCD, ακόμη και αν η χρήση τους γίνεται σύμφωνα με όλες τις ενδείξεις.

* Χημική ρύπανση: Στη «χημική» σούπα που κατηγορείται για την εξαφάνιση των μελισσών προστίθενται και άλλα περιβαλλοντικά χημικά, τοξίνες που έχουν συσσωρευθεί στα φυτά και οι οποίες περνούν στον οργανισμό των μελισσών όταν εκείνες συλλέγουν τροφή. Ο χημικός κίνδυνος όμως παραμονεύει οπουδήποτε: όταν οι μέλισσες πίνουν μολυσμένο νερό, όταν έρχονται σε επαφή με χημικά ή τα εισπνέουν μέσα σε σπίτια τα οποία «επισκέπτονται» ή ακόμη και έξω από την κυψέλη τους.

* Γενετικώς τροποποιημένα φυτά: Οι «μεταλλαγμένες» φυτείες που απαντώνται σε τεράστιες εκτάσεις στις ΗΠΑ έχουν προταθεί ως παράγοντας της εξαφάνισης των μελισσών, καθώς υποστηρίζεται ότι η γύρη και το νέκταρ που συλλέγουν τα έντομα από τα γενετικώς τροποποιημένα φυτά επιδρούν στον οργανισμό τους. Πολλές και διαφορετικές μελέτες έχουν ξεκινήσει επάνω στη συγκεκριμένη υπόθεση, ωστόσο δεν έχουν εξαχθεί τελικά συμπεράσματα.

* Ιός… ισραηλινής καταγωγής: Ένας από τους «υπόπτους» για την κατάρρευση των αποικιών των μελισσών είναι και ένας ιός ισραηλινής προέλευσης, ο αποκαλούμενος «ισραηλινός ιός οξείας παράλυσης» που εντοπίστηκε για πρώτη φορά το 2004. Σύμφωνα με ερευνητές του Πανεπιστημίου Κολούμπια στις ΗΠΑ αν και ο συγκεκριμένος ιός είναι μάλλον απίθανο να προκαλεί μόνος του τη διαταραχή, καθιστά τα μελίσσια πιο ευάλωτα στον αφανισμό. Γονίδια του ιού εντοπίστηκαν σε δείγματα από αποικίες που επλήγησαν από CCD στις ΗΠΑ και οι αναλύσεις έδειξαν ότι σχετίζονται με τη διαταραχή. Οι μελέτες συνεχίζονται.

* Ακτινοβολία: Ίσως η παγκόσμια λατρεία για τα κινητά τηλέφωνα να αφανίσει τις μέλισσες, σημειώνουν ορισμένοι επιστήμονες οι οποίοι υποστηρίζουν ότι η ακτινοβολία που εκπέμπουν τόσο τα κινητά όσο και άλλα hi-tech γκάτζετ παρεμβαίνει στο σύστημα πλοήγησης των μελισσών και τις αποπροσανατολίζει. Μικρή μελέτη που διεξήχθη μάλιστα από ερευνητές του Πανεπιστημίου του Λαντάου στη Γερμανία έδειξε ότι μέλισσες αρνούνται να επιστρέψουν στην κυψέλη τους αν τοποθετηθούν κοντά της κινητά τηλέφωνα. Παράλληλα, και πάλι από γερμανικές μελέτες έχει προκύψει εδώ και αρκετά έτη ότι η συμπεριφορά των μελισσών αλλάζει όταν βρίσκονται κοντά σε πυλώνες υψηλής τάσης.

* Παράσιτα, νέοι παθογόνοι οργανισμοί: Ορισμένοι ειδικοί αναφέρουν ότι νέοι παθογόνοι οργανισμοί εισήχθησαν στις ΗΠΑ και προκαλούν τη διαταραχή στις μέλισσες. Ένα από τα χαρακτηριστικά παραδείγματα αφορά το πρωτόζωο Nosema apis που ζει στο πεπτικό σύστημα της μέλισσας και το οποίο απαντάται εδώ και πολλά χρόνια. Το 2006 οι επιστήμονες εντόπισαν και ταυτοποίησαν στις ΗΠΑ ένα νέο είδος του πρωτοζώου, το Nosema ceranae, το οποίο παρουσιάστηκε σε αποικίες μελισσών που εμφάνισαν διαταραχή κατάρρευσης. Το πρωτόζωο αυτό απαντάται συχνά σε ασιατικές μέλισσες οι οποίες όμως δεν είναι ευάλωτες απέναντί του και σύμφωνα με Ισπανούς ερευνητές που διεξήγαγαν ενδελεχείς αναλύσεις, εισήχθη σε ΗΠΑ και Ευρώπη και είναι το υπαίτιο για τις εξαφανίσεις μελισσών.

Ομάδα εργασίας στην Αθήνα

Όπως ανέφερε στο «Βήμα» η βιολόγος, ερευνήτρια στο Εργαστήριο Γεωργικής Ζωολογίας και Εντομολογίας του Γεωπονικού Πανεπιστημίου δρ Μαρία Μπουγά «η ομάδα εργασίας που συγκεντρώθηκε στην Αθήνα έχει ως στόχο τη διερεύνηση θεμάτων που αφορούν τα αίτια της απώλειας μελισσών, όπως είναι οι ασθένειες που τις πλήττουν. Τώρα η ομάδα αυτή αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον καθώς οι επιστήμονες έχουν πλέον να λύσουν και άλλον έναν σημαντικό “γρίφο” σχετικά με τις απώλειες των συγκεκριμένων εντόμων, το σύνδρομο κατάρρευσης των μελισσών, το οποίο έχει “χτυπήσει” κυρίως τις ΗΠΑ».

Η Ελληνίδα επιστήμονας σημείωσε ότι όπως προέκυψε από την επιστημονική συνάντηση «η αλληλεπίδραση πολλών και διαφορετικών παραγόντων είναι αυτή που οδηγεί στη διαταραχή».

ccd4

Στην Ελλάδα

Το φαινόμενο της εξαφάνισης των μελισσών από τις κυψέλες δεν έχει ακουμπήσει – τουλάχιστον ως αυτή τη στιγμή – την Ελλάδα, σύμφωνα με τα πρώτα στοιχεία. «Μια αρχική καταγραφή σε μικρό δείγμα δείχνει ότι οι απώλειες είναι συνηθισμένες, της τάξεως του 10%, και αποδίδονται σε διάφορες παραμέτρους, όπως σε γνωστές, κοινές ασθένειες. Σε κάθε περίπτωση βρισκόμαστε σε επιφυλακή, όπως και οι υπόλοιπες ευρωπαϊκές χώρες» λέει η κυρία Μπουγά.

Πάντως, όπως υπογραμμίζει στο «Βήμα» ο διευθυντής του Εργαστηρίου Γεωργικής Ζωολογίας και Εντομολογίας του Γεωπονικού Πανεπιστημίου Αθηνών καθηγητής κ. Ν. Εμμανουήλ, και στην Ελλάδα έχουν καταγραφεί ορισμένοι αποπροσανατολισμοί μελισσών, στην Πέλλα και στη Θεσσαλία, οι οποίοι αποδίδονται πιθανότατα στην έκθεση των εντόμων σε φυτοφάρμακα. Ο κ. Εμμανουήλ προσθέτει ότι «οι μέλισσες είναι άκρως κοινωνικά έντομα και ως φαίνεται η ανθρώπινη δράση διαταράσσει τις κοινότητές τους».

Οι μέλισσες κάνουν… χρυσάφι

Θα αναρωτιόταν κάποιος για ποιο λόγο μια μικρή και ταπεινή μέλισσα μπορεί να τινάξει στον αέρα όχι μόνο την οικονομία, αλλά και την ισορροπία του οικοσυστήματος. Την απάντηση μας δίνει η κυρία Μπουγά. «Εκτός του ότι η συγκεκριμένη διαταραχή πλήττει τη γεωργική παραγωγή και την οικονομία – ας μην ξεχνούμε ότι για τη χώρα μας το μέλι είναι ένα πολύ σημαντικό εξαγώγιμο προϊόν –, έχει και ιδιαίτερη επίπτωση στο οικοσύστημα δεδομένου ότι οι μέλισσες αποτελούν τους κύριους επικονιαστές. Μεταφέρουν γύρη από το ένα άνθος στο άλλο και με δεδομένο ότι πληθυσμοί εντόμων άλλων ειδών που έχουν αντίστοιχο καθήκον έχουν μειωθεί σημαντικά λόγω χρήσης των εντομοκτόνων, οι μέλισσες λαμβάνουν τον ρόλο του κύριου επικονιαστή».

ccd2

Ιδού η μελλοντική εικόνα, σε περίπτωση που δεν μπει ένα φρένο στην κατάρρευση των αποικιών των μελισσών: καταστροφή της παραγωγής πλήθους καλλιεργειών, όπως εσπεριδοειδών, μήλων, ροδάκινων, κερασιών, καρυδιών, αβοκάντο, σόγιας, σπαραγγιών, μπρόκολων, σέλινου, αγγουριών κ.ά. που εξαρτώνται από τις μέλισσες για την επικονίασή τους. Αξίζει να σημειώσουμε ότι τα φυτά που επικονιάζονται από έντομα αποτελούν το ένα τρίτο του ανθρώπινου διαιτολογίου και οι μέλισσες ευθύνονται για το 80% αυτής της επικονίασης. Μάλιστα, έχει υπολογιστεί ότι η προσφορά τους στη φύση φθάνει και ξεπερνάει το 15πλάσιο της αξίας όλων των προϊόντων της κυψέλης.

Να λοιπόν τι σημαίνει για τη φύση, αλλά και για τον καθένα μας κάθε μικρό μαυροκίτρινο έντομο που «καταρρέει». Εκείνο μας προσφέρει τον… χρυσό θησαυρό του χωρίς αντάλλαγμα. Τα αλόγιστα ανταλλάγματα που εμείς ζητούμε όμως καταστρέφουν τις αποικίες των μελισσών και δεν θα φταίνε οι μέλισσες όταν θα κινδυνεύσουν ποικιλοτρόπως και οι δικές μας αποικίες…

* Σήμερα εκτρέφονται περίπου 1.400.000 μελισσοσμήνη.

* Με τη μελισσοκομία ασχολούνται περί τα 27.000 άτομα, εκ των οποίων ποσοστό 25% είναι επαγγελματίες (κατέχουν περισσότερες από 150 κυψέλες).

* Η ετήσια παραγωγή μελιού κυμαίνεται στους 15.000 με 17.000 τόνους.

* Η μέση κατανάλωση μελιού στην Ελλάδα ανέρχεται σε 1,5 κιλό ανά άτομο τον χρόνο.

* Η χώρα μας κατέχει τη δεύτερη θέση σε αριθμό μελισσιών στην Ευρωπαϊκή Ένωση, μετά την Ισπανία.

* Η εγχώρια παραγωγή καλύπτει περίπου το 90% της κατανάλωσης.

* Το μέλι αποτελεί σημαντικό εξαγώγιμο προϊόν για τη χώρα μας. Οι κύριοι «πελάτες» μας, σύμφωνα με τα στοιχεία της Εθνικής Στατιστικής Υπηρεσίας της Ελλάδος (ΕΣΥΕ), είναι το Ηνωμένο Βασίλειο, η Κύπρος, η Γερμανία, οι ΗΠΑ, η Γαλλία, η Ινδία και η Ισπανία.

πηγή: Βήμα Science

Τι κάνει ο μελισσοκόμος;

Είναι αλήθεια ότι οι περισσότεροι άνθρωποι γνωρίζουν ελάχιστα για τη μελισσοκομία. Έχουν δημιουργηθεί κάποια στερεότυπα για αυτή τη τέχνη που πολλές φορές είναι αστεία. Έτσι δημιουργήσαμε την παρακάτω χιουμοριστική εικόνα για το πως βλέπουν τη μελισσοκομία διάφορες κοινωνικές ομάδες, οι μέλισσες αλλά και εμείς οι μελισσοκόμοι.

beekeeper

Η μυστηριώδης σεξουαλική ζωή των μελισσών της Χαβάης

Στα τέλη του Σεπτεμβρίου που μας πέρασε, η Αμερικανική Υπηρεσία Άγριας Ζωής, πρόσθεσε στη λίστα των ειδών υπό εξαφάνιση, 5 είδη “κιτρινοπρόσωπων” μελισσών της Χαβάης. Αυτή ήταν η πρώτη φορά που κάποιο είδος μέλισσας κηρύχθηκε απειλούμενο από την U.S. Fish and Wildlife Service (USFWS). Τι γνωρίζουμε όμως για την σεξουαλική τους ζωή; Θα μπορούσε αυτή η πληροφορία να είναι το κλειδί για τη διάσωση αυτών των σπάνιων μελισσών;

yellow1

Στη Χαβάη, υπάρχουν περισσότερα από 60 είδη “κιτρινοπρόσωπων” μελισσών του είδους Hylaeus, οι οποίες είναι μοναχικές και φωλιάζουν σε αρκετά διαφορετικά μέρη, όπως παράκτιες περιοχές αλλά και δάση. Στις αρχές του 1900 οι μέλισσες αυτές υπήρχαν σε μεγάλη αφθονία και ζούσαν από την ακτογραμμή μέχρι και τις υποαλπικές πλαγιές του Μάουνα Κέα. Ωστόσο η απώλεια ενδιαιτημάτων (οικοτόπων), διάφορα χωροκατακτητικά είδη και η κλιματική αλλαγή έπληξαν αυτές τις ενδημικές στη Χαβάη μέλισσες, με αποτέλεσμα σήμερα δύσκολα να τις συναντά κανείς. Αυτές οι μέλισσες είναι ο κυριότερος επικονιαστής του κοινού στη Χαβάη θάμνου σκαιβόλα (Scaevola Taccada) γνωστού εκεί ως naupaka, που τα άνθη του βγαίνουν μισά και για τους ντόπιους συμβολίζουν τον καταδικασμένο έρωτα.

yellow2Θάμνος σκαιβόλα (Scaevola Taccada) σε παραλία της Χαβάης.

Υπάρχουν πολλοί διαφορετικοί θρύλοι στη Χαβάη που εξηγούν γιατί τα άνθη αυτού του πανέμορφου θάμνου που συναντάται και στα παράλια αλλά και στο βουνό, βγαίνουν έτσι. Λέγεται ότι δύο εραστές, εξαιρετικά αφοσιωμένοι ο ένας στον άλλο, βρέθηκαν στην προσοχή της θεάς Πελέ, της Χαβανέζας θεάς της Φωτιάς και των Ηφαιστείων, η οποία εμφανίστηκε ως ξένη, σ’ αυτόν. Ότι κι αν έκανε όμως η Πελέ, οι δύο εραστές παρέμειναν αφοσιωμένοι ο ένας στον άλλο, με αποτέλεσμα να εξοργιστεί η θεά και αφού κυνήγησε τον νεαρό άνδρα στα βουνά, του έριξε λιωμένη λάβα. Οι αδερφές της καθώς το είδαν αυτό και για να τον σώσουν από βέβαιο θάνατο, τον μεταμόρφωσαν σε σκαιβόλα του βουνού. Μετά από αυτό, η Πελέ κυνήγησε τη νεαρή γυναίκα προς τη θάλασσα, αλλά για άλλη μια φορά οι αδερφές της παρενέβησαν μεταμορφώνοντας την σε σκαιβόλα της θάλασσας. Από τότε και λόγω της θλίψης τους που χωρίστηκαν, οι θάμνοι σκαιβόλα βγάζουν μισά άνθη. Λέγεται ότι όταν οι θάμνοι του βουνού και της θάλασσας επανενωθούν, τότε οι δύο νεαροί εραστές θα είναι και πάλι μαζί.yellow5

Οι επιστήμονες μέχρι σήμερα δεν είχαν συνειδητοποιήσει πόσο σημαντικές ήταν αυτές οι μέλισσες γι αυτά τα φυτά και αυτό είχε ως αποτέλεσμα τώρα που βρίσκονται σε κίνδυνο, να γνωρίζουμε ελάχιστα γι αυτές. «Δεν γνωρίζουμε σχεδόν τίποτα σχετικά με τις συμπεριφορές ζευγαρώματος αυτών των μελισσών» δήλωσε ο Sheldon Plentovich συντονιστής του προγράμματος του USFWS στα τροπικά νησιά του Ειρηνικού. Ουσιαστικά δεν έχει γίνει κάποια σοβαρή μελέτη για την αναπαραγωγική συμπεριφορά των μελισσών και έτσι όσα γνωρίζουμε είναι απόρροια κάποιων παρατηρήσεων ερασιτεχνών ερευνητών.

Γενικά οι “κιτρινοπρόσωπες” μέλισσες είναι αρκετά δραστήριες κατά τη διάρκεια του έτους αν και υπάρχουν ένα-δύο μήνες το χειμώνα όπου η δραστηριότητα τους μειώνεται. Σε αντίθεση με τις μελιτοφόρες μέλισσες που δημιουργούν μεγάλες αποικίες στις οποίες υπάρχει μόνο ένα αναπαραγωγικό άτομο, η βασίλισσα, όλες οι “κιτρινοπρόσωπες” ενήλικες μέλισσες είναι ενεργές αναπαραγωγικά. Επιπλέον, ενώ οι μελιτοφόρες μέλισσες ζευγαρώνουν στον αέρα, αυτές εδώ το κάνουν πάνω σε κάποια επιφάνεια, που μπορεί να είναι ένα φύλλο ή ένα άνθος.

yellow4Τα περίφημα μισά άνθη του θάμνου σκαιβόλα (Scaevola Taccada)

Το παιχνίδι του ζευγαρώματος ξεκινά όταν ένα θηλυκό κάτσει σε ένα λουλούδι το οποίο συχνά είναι ο θάμνος σκαιβόλα και στο οποίο αναζητά την τροφή του, νέκταρ και γύρη. Έως και 10 αρσενικές μέλισσες, στις οποίες είναι απόλυτα εμφανές το κίτρινο σημάδι στο πρόσωπο σ’ αντίθεση με το κατάμαυρο των θηλυκών, αρχίζουν να αιωρούνται σαν νέφος κάνοντας ακανόνιστες, κυκλικές κινήσεις που κυμαίνονται από 15 μέχρι 30 εκατοστά, πάνω από το θηλυκό.

Ένα αρσενικό από την ομάδα που αιωρείται στη συνέχεια θα προσεγγίσει το θηλυκό, αγγίζοντας το για λιγότερο από ένα δευτερόλεπτο πριν επιστρέψει και πάλι πίσω στο σμήνος. Άλλα αρσενικά ακολουθούν το παράδειγμά του. Δεν είναι ακόμη ξεκάθαρος ο σκοπός αυτής της συμπεριφοράς, αλλά εικάζεται ότι τα αρσενικά προσπαθούν να καταλάβουν αν το θηλυκό είναι διατεθειμένο να δεχτεί να ζευγαρώσει. Τελικά, ένα αρσενικό θα προσγειωθεί στην πλάτη του θηλυκού και θα μείνει εκεί για λίγη ώρα χτυπώντας με τις κεραίες του τις δικές της. Αυτή η συμπεριφορά δεν έχει γίνει ακόμα κατανοητή από τους επιστήμονες.

yellow3Αρσενική “κιτρινοπρόσωπη” μέλισσα της Χαβάης του γένους Hylaeus

Μετά από περίπου ένα λεπτό, και αν το θηλυκό δεν πετάξει μακριά, το αρσενικό θα κινηθεί λίγο προς τα πίσω ώστε να την γονιμοποιήσει. Σύμφωνα με τον Jason Graham, εντομολόγο από το Πανεπιστήμιο της Χαβάης, το ζευγάρωμα μπορεί να διαρκέσει από 5 δευτερόλεπτα έως και 6 λεπτά, ενώ σύμφωνα με τον Plentovich έως και 20 λεπτά. Σε ορισμένες περιπτώσεις, ένα δεύτερο αρσενικό μπορεί να επιχειρήσει “βουτιά” πριν το ζευγάρι προλάβει να τελειώσει. «Ορισμένες φορές επικρατεί φρενίτιδα» λέει ο Plentovich. Πολλά αρσενικά πάλι μπορεί να γίνουν αρκετά ανταγωνιστικά ενώ βρίσκονται στον αέρα και να στραφούν το ένα ενάντια στο άλλο.

Μετά το ζευγάρωμα, το αρσενικό θα πετάξει μακριά, ενώ το θηλυκό θα προσπαθήσει να φτιάξει μια φωλιά. Προτιμούν να χτίζουν τις φωλιές τους στις τρύπες των βράχων των κοραλλιών που ξεβράστηκαν στην ακτή ή στους μίσχους των σκαιβόλα. Οι φωλιές φτιάχνονται με γύρη και ένα είδος αδιάβροχου “σελοφάν” που παράγουν τα θηλυκά. Σε κάθε φωλιά θα τοποθετηθεί μόνο ένα αυγό. «Αυτός είναι και ο κυριότερος λόγος που οι μοναχικές μέλισσες απειλούνται περισσότερο από τις κοινωνικές μέλισσες, οι οποίες τοποθετούν χιλιάδες αυγά καθημερινά στις φωλιές τους» δήλωσε ο Graham.

yellow6Βράχοι κοραλλιών

Για να συμβάλει στην προστασία των φωλιών των “κιτρινοπρόσωπων” μελισσών από τα μυρμήγκια, τα οποία παίζουν σημαντικό ρόλο στη μείωση του αριθμού των μελισσών, ο Graham σχεδίασε και ανέπτυξε τεχνητές φωλιές. Ένα ξύλινο διάτρητο κουτί κρεμιέται από ένα κλαδί μέσω ενός καλωδίου το οποίο επικαλύπτεται με μια κολλώδη ουσία η οποία αποτρέπει τα μυρμήγκια απ’ το να πάρουν τα αυγά. Οι μέλισσες έδειξαν να αποδέχονται αυτές τις τεχνητές φωλιές και τις χρησιμοποίησαν με επιτυχία.

Οι ερευνητές ελπίζουν ότι με αυτό τον τρόπο θα καταφέρουν να αποκαταστήσουν σιγά-σιγά τους πληθυσμούς των μελισσών αυτών.

Στράτος Σαραντουλάκης – Ορεινό Μέλι
πηγές αντλήθηκαν από: Livescience, Maui Magazine, Wikipedia, Inaturalist, National Geographic