Μοναχικές και Κοινωνικές Μέλισσες

Η διάκριση μεταξύ «μοναχικών» και «κοινωνικών» μελισσών είναι πολύ σημαντική για την κατάταξή τους καθώς υπάρχουν πολλοί βαθμοί κοινωνικότητας μεταξύ των πρώτων, οι οποίες κατασκευάζουν μόνες τους τις φωλιές τους, ταΐζουν το γόνο και πεθαίνουν πριν τη γέννηση των νεογνών τους, και της υψηλότερης βαθμίδας κοινωνικότητας.

coelioxys-afraΜοναχικές μέλισσες του είδους Coelioxys afra.

Η υψηλή κοινωνικότητα χαρακτηρίζεται από την κατανομή της εργασίας ανάμεσα στις ενήλικες μέλισσες, τη συνεργασία για τη φροντίδα του γόνου και την αναπαραγωγή των γενεών. Οι πολύ κοινωνικές μέλισσες, στις οποίες ανήκει και το γένος Apis, ζουν σε πολυπληθείς αποικίες, που σχηματίζονται από δύο διαφορετικές κάστες μελισσών, οι οποίες περνούν μαζί το χειμώνα(πολυετείς αποικίες). Μια βασίλισσα παράγει τα αβγά, ενώ πολυάριθμες εργάτριες αναλαμβάνουν διαφορετικές εργασίες, απαραίτητες για την επιβίωση της αποικίας. Η βασίλισσα διαφέρει μορφολογικά από τις εργάτριες κι είναι ανίκανη να ζήσει μόνη. Οι εργάτριες δεν μπορούν να ζευγαρώσουν. Η αποικία αναπαράγεται με τη σμηνουργία.

apis-melliferaΗ γνωστή μας, μελιτοφόρα μέλισσα Apis mellifera που ζει σε κοινωνίες.

Στις ενδιάμεσες μορφές μεταξύ υψηλά κοινωνικών και μοναχικών ειδών, συναντάμε μέλισσες που συσπειρώνονται σε μικρές αποικίες με μέλη της ίδιας γενιάς και ζουν στην ίδια φωλιά. Οι εργάτριες μοιράζονται μεταξύ των ωοτόκων μελισσών και των εργατριών, που ασχολούνται με τη φωλιά και την αποθήκευση τροφής. Οι κοινωνίες αυτές ονομάζονται ημι-κοινωνικές.

Ορισμένα μοναχικά είδη ασχολούνται με το γόνο, ταΐζοντας τον άμεσα και παρέχοντας του σχετική φροντίδα. Τα είδη αυτά ανήκουν στην λιγότερο κοινωνική κατηγορία. Υπάρχουν επίσης αποικίες που ονομάζονται κοινοτικές, όπου όλες οι μέλισσες της ίδιας τάξης μοιράζονται την ίδια φωλιά και συμπεριφέρονται με τον ίδιο τρόπο, χωρίς να υπάρχει κατανομή της εργασίας.

Τέλος υπάρχουν φωλιές μελισσών που έχουν συνενωθεί, κυρίως πάνω στο έδαφος. Κάθε μέλισσα σκάβει κι αναπτύσσει τη δική της υπόγεια φωλιά πλάι σε αυτή των ομοειδών της. Η ένωση αυτή ονομάζεται σύμπηγμα.

red-mason-bee-1Από τις πιο γνωστές μοναχικές μέλισσες η Mason bee του γένους Osmia που φωλιάζει σε κάθε είδους σχισμές.

Κύριοι εκπρόσωποι των κοινωνικών μελισσών είναι οι Apis, στις οποίες ανήκει και η γνωστή μας μελιτοφόρα μέλισσα, οι Melipona, οι οποίες είναι μέλισσες μικρού μεγέθους που ζουν στην τροπική Αμερική και το μέλι τους συλλέγεται από τους Ινδιάνους και οι Bombus (βομβίνοι), στις οποίες ανήκουν οι αγριομέλισσες.

Οι μοναχικές μέλισσες της υπεροικογένειας των Apoidea
Οι Colletes είναι πρωτόγονες μέλισσες που μεταφέρουν τη γύρη μέσα στον πρόλοβό τους ή ανάμεσα στις τρίχες των πίσω ποδιών τους. Οι μέλισσες της άμμου διαθέτουν μια «βούρτσα» για τη γύρη στα πίσω πόδια και μπορούμε να τις διαχωρίσουμε από τους αλίκτες (στενομέλισσα) και τους μελίτες από τη μορφή των νευρώσεων στα φτερά τους ή από το μήκος της γλώσσας τους. Όλες αυτές οι μέλισσες σκάβουν στοές στο έδαφος, σε πυκνότερα ή αραιότερα συμπήγματα. Ορισμένες φορές εξαρτώνται από κάποιο είδος φυτού: έτσι, η Melitta heamorrhoidalis τρέφεται αποκλειστικά από το νέκταρ της καμπανούλας και τα αρσενικά κοιμούνται μέσα στα άνθη της!

halictid-beeΗ πράσινη μέλισσα της οικογένειας Halictidae, της δεύτερης μεγαλύτερης οικογένειας Apoidea. Φωλιάζει στο έδαφος.

Στην υποοικογένεια των Μεγαχειλινών, τα θηλυκά διαθέτουν ένα ιδιαίτερο σύστημα συλλογής γύρης, τη σκούπα, η οποία αποτελείται από μια «βούρτσα» με σκληρές τρίχες πάνω στην επιφάνεια της κοιλιάς. Από αυτές, οι οσμίες είναι κοντόχοντρες, τριχωτές μέλισσες, μερικά είδη των οποίων μπορούν να κάνουν φωλιές μέσα στις κοιλότητες των δέντρων, του εδάφους ή ακόμα και μέσα στο κέλυφος ενός σαλιγκαριού! Ορισμένες οσμίες επιλέγουν να φτιάξουν τη φωλιά τους μέσα σε καλάμια, γεγονός που τους επιτρέπει να «αναπτύσσονται» μέσα σε καλάμια μπαμπού ή κούφιους κορμούς δέντρων. Το θηλυκό φτιάχνει μια κοιλότητα, η οποία περιέχει ένα σβόλο συμπιεσμένης γύρης, πάνω στον οποίο εναποθέτει ένα αβγό. Έπειτα, σφραγίζει την κοιλότητα με λάσπη. Τα αβγά από τα οποία θα γεννηθούν τα αρσενικά επωάζουν πιο γρήγορα από αυτά που θα γεννήσουν θηλυκά, και παράγονται τελευταία. Αυτό αποτρέπει τον μεγάλο «συνωστισμό» όταν θα βγουν οι μέλισσες: τα αρσενικά βγαίνουν πρώτα, έπειτα τα θηλυκά.

tawny-mining-beeΜέλισσα του είδους Tawny mining bee (Andrena fulva), γνωστή και ως η μέλισσα της άμμου.

Τα είδη του γένους των Μεγαχειλών (Megachiles) μπορούν να αναστρέψουν τη κοιλιά τους για να τσιμπήσουν. Ορισμένα είδη ελαφρώς τριχωτών μελισσών κατασκευάζουν τη φωλιά τους με κομμάτια από φύλλα, τα οποία κόβουν με τα σαγόνια τους, και τα μεταφέρουν στη φωλιά τους. Ένα άλλο είδος τριχωτών μελισσών φτιάχνει τη φωλιά του με λάσπη ή χοντρή άμμο. Οι μέλισσες του γένους των Ανθιδίων είναι κοντόχοντρες και σε γενικές γραμμές ελαφρώς τριχωτές, με έγχρωμες κηλίδες στην κοιλιά τους. Τα είδη αυτά συνηθίζουν να χτίζουν τη φωλιά τους με φυτικές ίνες ή με ρητίνη. Τέλος, θα πρέπει να αναφέρουμε τις μέλισσες του γένους Coelioxys οι οποίες διαφέρουν μορφολογικά από τις υπόλοιπες της υποκοικογένειας των μεγαχειλινών: η κοιλιά τους είναι κωνική και δεν έχει «βούρτσα» για τη γύρη ,είναι ελαφρώς τριχωτές και η συμπεριφορά τους θυμίζει εκείνη του κούκου. Για παράδειγμα, μια θηλυκή μέλισσα του γένους (στηλίς) stelis punctulatissima εισχωρεί σε μια φωλιά ενώ απουσιάζει η θηλυκή οσμία και αφήνει εκεί ένα αβγό. Αυτό εκκολάπτεται πρώτο, και η προνύμφη που βγαίνει καταβροχθίζει τον άλλο γόνο και τρέφεται με τη γύρη από το κελί.

Η υποοικογένεια των Ανθοφορινών (Anthophorines) περιλαμβάνει κατά κύριο λόγο και αυτή παράσιτα είδη μελισσών, αλλά και είδη όπως είναι οι ξυλοκόποι (μέλισσες ξυλουργοί) που φτιάχνουν τις φωλιές τους μέσα σε άψυχους κορμούς δέντρων. Τα είδη αυτά διαφέρουν μορφολογικά το ένα από το άλλο, και ορισμένα μπορούν να μπερδευτούν με τις σφήκες.

bumble-beeΒομβίνος (Bombus).

Οι βομβίνοι ζουν σε μικρές κοινωνίες οι οποίες ιδρύονται από μια γονιμοποιημένη βασίλισσα που αναπτύσσει μόνη της την αποικία πραγματοποιώντας τις διάφορες απαραίτητες εργασίες μόλις γεννηθεί η πρώτη γενιά εργατριών. Οι εργασίες διαμοιράζονται λοιπόν ανάμεσα στην ιδρύτρια και τις εργάτριες, οι οποίες μορφολογικά μοιάζουν πάρα πολύ, αλλά διαφέρουν όσον αφορά στη συμπεριφορά και τη φυσιολογία τους. Το φθινόπωρο, οι αποικίες αυτές παράγουν άφθονες βασίλισσες και κηφήνες. Οι γονιμοποιημένες βασίλισσες εγκαταλείπουν τη φωλιά τους και η μητρική αποικία διαλύεται. Οι μέλισσες αυτές θεωρούνται πρωτόγονες πολύ κοινωνικές (το χειμώνα δεν μένουν στην αποικία).

Πηγή: Σύγχρονη Μελισσοκομία-Henri Clement

Είδη μελισσών (Bombus griseocollis)

Ένας βομβίνος γνωστός κατά τόπους στην Ελλάδα και ως μπάμπουρας, είναι ημι-κοινωνικά έντομα και κατατάσσονται στις αγριομέλισσες του γένος Bombus (= μπόμπους). Είναι οι φυσικοί επικονιαστές για πολλά φυτά και ανήκουν στην κατηγορία των ωφέλιμων εντόμων.

bumblebee-1600-1Bombus griseocollis – Φωτογραφία από τον Sam Droege, USGS

Οι βομβίνοι οφείλουν την ονομασία του στην ελληνική λέξη βόμβος (= θόρυβος), δηλαδή το χαρακτηριστικό “βόμβο” που παράγεται κατά την πτήση τους. Ως έντομα, έχουν προσελκύσει το ερευνητικό ενδιαφέρον πολλών επιστημόνων για τη μελέτη της βιολογίας τους, της κοινωνικής τους συμπεριφοράς και δομή, της οικολογίας τους, της συστηματικής τους κατάταξη και άλλα. O Sam Droege, επικεφαλής του προγράμματος απογραφής και παρακολούθησης των μελισσών της Υπηρεσίας US Geological Survey (USGS) των ΗΠΑ και οι συνεργάτες του στεγνώνουν και προετοιμάζουν τα δείγματα των μελισσών τους όσο καλύτερα μπορούν και χρησιμοποιούν το Photoshop αργότερα για να αφαιρέσουν από την εικόνα τυχόν μεγάλες κηλίδες σκόνης που παραμένουν.

bumblebee-1600-2

Διαγράφουν επίσης από την εικόνα και το καρφάκι που στηρίζει τα δείγματα και στη συνέχεια αυξάνουν την οξύτητα και κάνουν crop την εικόνα. Έτσι πετυχαίνουν αυτό το εντυπωσιακό αποτέλεσμα. Παγκοσμίως είναι γνωστά περίπου 250 είδη βομβίνων τα οποία ανήκουν σε ένα γένος, το Bombus Latreille 1802, με 38 υπογένη. Στην Ευρώπη έχουν αναγνωριστεί περίπου 70 είδη Bombus, από τα οποία στην Ελλάδα έχουν καταγραφεί έως τώρα 33 είδη.

Ο βιολογικός κύκλος των βομβίνων είναι ο τυπικός των ημικοινωνικών υμενοπτέρων, με τις νέες βασίλισσες να εισέρχονται σε χειμέρια διάπαυση και η αποικία να χάνεται. Δηλαδή οι αποικίες τους είναι ετήσιες και αναπτύσσονται σε φωλιές που ανάλογα με το είδος είναι επιφανειακές ή υπόγειες. Σε κάθε αποικία παράγονται πλήρη ανεπτυγμένα θηλυκά (βασίλισσες), ατελή θηλυκά (εργάτριες) και αρσενικά (κηφήνες). Προς το τέλος του κύκλου της κάθε αποικίας παράγονται τα αναπαραγωγικά άτομα, τα οποία θα συζευχθούν έξω στη ύπαιθρο. Σε όλα τα είδη Bombus μόνο οι νέες συζευγμένες βασίλισσες διαχειμάζουν, ενώ όλα τα άλλα μέλη της αποικίας, μαζί και η παλιά βασίλισσα με τους κηφήνες, χάνονται πριν το χειμώνα. Γενικά σε ένα περίπατο στην ελληνική ύπαιθρο, κυρίως κατά τους μήνες Μάρτιο έως Ιούνιο, οι βομβίνοι θα είναι ανάμεσα στα έντομα που θα συναντήσει κανείς.

πηγές από: National Geographic, Wikipedia.

Είδη μελισσών (Anthophora affabilis)

Το είδος αυτό, γνωστό και ως Anthophora affabilis , βρίσκεται στο Εθνικό Πάρκο Badlands στη Νότια Ντακότα. Η γλώσσα του, αυτή που βλέπουμε κάτω προς τα αριστερά, είναι σαν ένα καλαμάκι συνδυασμένο με μια γλώσσα, λέει ο Droege, επικεφαλής του προγράμματος απογραφής και παρακολούθησης των μελισσών της Υπηρεσίας US Geological Survey (USGS) των ΗΠΑ. “Είναι δύο σε ένα.”

1Anthophora affabilis – Φωτογραφία από τον Sam Droege, USGS

Γνωρίζω πολλούς μελισσοκόμους που θα ζήλευαν αυτήν την προβοσκίδα. Θυμάμαι συζητήσεις επί συζητήσεων για το ποια μέλισσα μπορεί να εκμεταλλευτεί την ανθοφορία της ασφάκας, της οποίας το άνθος απαιτεί μεγάλη προβοσκίδα. Δεν γνωρίζω όμως πολλά για την Anthophora affabilis και δεν μπόρεσα να βρω και στο δίκτυο. Αν δηλαδή είναι μοναχική μέλισσα, αν ζει σε αποικίες και κυρίως αν συλλέγει. Φαντάζομαι ότι δεν θα αποθηκεύει μέλι. Είναι όμως πράγματι αξιοζήλευτο το μήκος της προβοσκίδας της.

3

Η συγκεκριμένη μέλισσα πάντως, χρησιμοποιεί αυτή την προβοσκίδα για να φτάσει στους λαιμούς των, σε σχήμα τρομπέτας λουλουδιών και να ανακτήσει το νέκταρ που βρίσκεται στο κάτω μέρος, εξηγεί ο Droege.

2

Η μέλισσα μπορεί να ρουφήξει το νέκταρ μέσα από το “καλαμάκι”, ενώ μικροσκοπικές τρίχες κατά μήκος της γλώσσας επιτρέπουν να ρουφήξει και τα ελάχιστα κομμάτια από το νέκταρ και τη γύρη που έχουν απομείνει.

πηγή: National Geographic.

Είδη μελισσών (Augochloropsis sumptuosa)

Πριν από τέσσερα χρόνια, ο Tony Gutierrez, ένας μοριακός βιολόγος της Διοίκησης Δημόσιας Υγείας του Στρατού των ΗΠΑ στο Μέριλαντ, ανακάλυψε ένα σύστημα που αποτελείται από μία κάμερα εξοπλισμένη με έναν φακό macro, μια βάση με ένα ρυθμιστικό, και ένα πρόγραμμα για υπολογιστή κατάλληλο για να ενώνει εικόνες μαζί.

bee“Η Καταπληκτική Μπλε” – Augochloropsis sumptuosa – Φωτογραφία από τον Sam Droege, USGS

Για τη λήψη εικόνων στο επίπεδο μεγέθυνσης που απαιτείται για τις μέλισσες ή τα κουνούπια αναγκαστικά δεν θα υπήρχε απολύτως κανένα βάθος πεδίου, λέει Droege. Μόνο κάποια τμήματα του εντόμου θα είναι εστιασμένα κάθε φορά. Έτσι, εάν οι ερευνητές ή το προσωπικό του Στρατού ήθελαν μια εικόνα από ένα έντομο που να είναι εντελώς εστιασμένο, θα έπρεπε να τραβήξουν αρκετές φωτογραφίες, η κάθε μία εστιασμένη σε διαφορετικό σημείο του δείγματος και να συνδυάσουν όλες τις φωτογραφίες μαζί για να πάρουν μια πλήρως εστιασμένη φωτογραφία.

Η τοποθέτηση της φωτογραφικής μηχανής με το φακό macro πάνω στη βάση με το ρυθμιστικό που είχε προγραμματιστεί να περάσει από όλες τις διαφορετικές θέσεις εστίασης, επέτρεψαν στον οποιοδήποτε να μπορεί να πάρει τις φωτογραφίες. Ο Droege και ο Gutierrez συνεργάστηκαν πριν μερικά χρόνια. Όταν ο βιολόγος του USGS πήρε την πρώτη του εικόνα των μελισσών με τη βοήθεια του Gutierrez διαπίστωσε ότι ήταν κάτι το καταπληκτικό.

Οι εικόνες είναι τόσο λεπτομερείς που μπορούν να δημιουργήσουν ένα εικονικό μουσείο για τα δείγματα αυτά“, λέει. Ένας επιστήμονας θα μπορούσε να χρησιμοποιήσει τις εικόνες αυτές για να διεισδύσει πάνω στο επίπεδο της λεπτομέρειας που απαιτείται για την αναγνώριση των ειδών.

bee2Η μέλισσα της άμμου. Τρέφεται από τη γύρη των λουλουδιών που βρίσκονται στις άκρες των αμμόλοφων.

Όταν ο Droege εκπαιδεύτηκε επαρκώς στο σύστημα ώστε να μπορεί να κάνει τις δικές του ρυθμίσεις, άρχισε να τραβάει τις δικές του εικόνες και να τις αναρτά στο photo-sharing site flickr.com το 2010. Η μέλισσα που απεικονίζεται πιο πάνω είναι γνωστή ως Augochloropsis sumptuosa , είναι μια μέλισσα που ζει στην άμμο, εξηγεί ο ίδιος. “Βρίσκεται στους αμμόλοφους της Βόρειας Καρολίνας. Θα τις δείτε στην ανατολική ακτή σε περιοχές αμμοθινών.

πηγή: National Geographic.

Είδη μελισσών (Halictus ligatus)

Ο Droege και οι συνεργάτες του άρχισαν να καταγράφουν τα είδη των μελισσών στη Βόρεια Αμερική το 2001. Οι μέλισσες είναι πολύ σημαντικά έντομα για την γεωργία. Σχεδόν όλα τα φρούτα και οι ξηροί καρποί που τρώμε, εξαρτώνται απ’ την επικονίαση των μελισσών.

2-golden-dusting-1600

Η μέλισσα κοράκι (Halictus ligatus) είναι πολύ σημαντική για τα ηλιοτρόπια. Λούζεται κυριολεκτικά με την γύρη του φυτού και πετώντας από άνθος σε άνθος, το γονιμοποιεί. Για να δημιουργήσει τη φωλιά της σκάβει λαγούμια στο έδαφος. Είναι ένα “πρωτόγονο” είδος μέλισσας του ο ποίου η επιθετικότητα καθορίζει και την ιεραρχία στην αποικία.

2

Τα περισσότερα άτομα είναι μικρού και μεσαίου μεγέθους, που κυμαίνονται από τρία έως δέκα χιλιοστά σε μήκος. Παρότι είναι πολύ διαδεδομένο είδος της Βόρειας Αμερικής λίγοι είναι αυτοί που μπορούν να την ξεχωρίσουν.

πηγή: National Geographic.

Είδη μελισσών (Xylocopa mordax)

Ερευνητές επωφελούνται από την τεχνολογία φωτογραφίας που αναπτύχθηκε από τον αμερικανικό στρατό και συλλαμβάνουν εντυπωσιακά πορτρέτα ιθαγενών μελισσών της Βόρειας Αμερικής.

bee1Μέλισσα ξυλουργός από τη Δομινικανή Δημοκρατία, γνωστή ως Xylocopa mordax. Φωλιάζει στο ξύλο ή φυτά όπως η γιούκα.

Οι μέλισσες είναι ο ακρογωνιαίος λίθος στον κόσμο των εντόμων. Με τη μεταφορά της γύρης από το ένα φυτό στο άλλο, εξασφαλίζουν την επόμενη παραγωγή φρούτων, ξηρων καρπών και λαχανικών, ώστε εμείς να τα απολαμβάνουμε. Υπάρχουν 4.000 είδη μελισσών που ζουν βόρεια του Μεξικού, λέει ο Sam Droege, επικεφαλής του προγράμματος παρακολούθησης και απογραφής των μελισσών στο Τμήμα Γεωλογικής Επισκόπησης των ΗΠΑ (USGS).

bee2Πορτρέτο θυλικής μέλισσας ξυλουργού.

Μόνο 40 από αυτά είναι εισαγόμενα είδη, συμπεριλαμβανομένης και της Ευρωπαϊκής μέλισσας. Τα περισσότερα από τα ντόπια είδη αγνοούνται επειδή πολλά από αυτά είναι μικροσκοπικά, λέει ο Droege. «Το μεγαλύτερο μέρος των μελισσών στην περιοχή είναι περίπου το μισό μέγεθος μιας συλλέκτριας μέλισσας». Τα αυτόχθονα είδη περνούν επίσης απαρατήρητα επειδή δεν τσιμπούν, προσθέτει. Εργάζονται ήσυχα και ο περισσότερος κόσμος δεν τα αντιλαμβάνεται.

πηγή: National Geographic.