Βασιλικό δηλητήριο

Οι βασίλισσες μέλισσες διαθέτουν κεντρί με δηλητήριο, το οποίο θα χρησιμοποιήσουν για την προσωπική τους ασφάλεια ενάντια σε άλλες βασίλισσες, σε αντίθεση με αυτό των εργατριών που εξυπηρετεί την άμυνα του μελισσιού.

Μονομαχία μέχρι θανάτου δύο βασιλισσών, υπό το άγρυπνο βλέμμα των εργατριών. Η νικήτρια θα γίνει δεκτή ως η νέα βασίλισσα.

Στην πραγματικότητα το κεντρί είναι ένας τροποποιημένος από την εξέλιξη ωοθέτης, ένα όργανο που μοιάζει με σωλήνα και χρησιμοποιείται για την ωοτοκία. Αυτός είναι και ο λόγος που μόνο τα θηλυκά μέλη της κυψέλης μπορούν να τσιμπήσουν. Το ίδιο όργανο χρησιμοποιούν για να γεννήσουν αυγά. Και οι εργάτριες μπορούν να γεννήσουν, όταν παραμείνουν αβασίλευτες για αρκετό διάστημα, όμως επειδή δεν έχουν πλήρως ανεπτυγμένο αναπαραγωγικό σύστημα και δεν μπορούν να γονιμοποιηθούν, γεννούν αγονιμοποίητα αυγά απ’ τα οποία προκύπτουν κηφήνες.

Όταν η κυψέλη δέχεται επίθεση από άλλα έντομα, οι εργάτριες μέλισσες την υπερασπίζονται τσιμπώντας τους εχθρούς τους πολλές φορές ώστε να εγχύσουν δηλητήριο και αφαιρώντας στην συνέχεια το κεντρί με ασφάλεια. Όταν όμως αντιμετωπίζουν μεγάλους εισβολείς, όπως ανθρώπους ή άλλα θηλαστικά, οι εργάτριες εισάγουν το κεντρί βαθιά μέσα στη σάρκα για να μαρκάρουν τον εχθρό.

Το κεντρί των εργατριών μελισσών είναι πριονωτό σε αντίθεση με των βασιλισσών που είναι λείο. Έτσι όταν εισέρχεται στο δέρμα ξαναβγαίνει πολύ δύσκολα με αποτέλεσμα σχεδόν πάντα να αποσπάται ολόκληρο το κεντριοφόρο σύστημα στην προσπάθεια της μέλισσας να διαφύγει. Είναι ένας θάνατος για την κοινότητα. Οι εργάτριες σαν καμικάζι αυτοκτονίας αφήνουν ένα ίχνος εντοπισμού του εχθρού (φερομόνες), έτσι ώστε οι συντρόφισσες τους να εντοπίσουν τον μαρκαρισμένο εχθρό ακόμα και μέσα σε μια σκοτεινή φωλιά και να αποτελειώσουν αυτό που ξεκίνησε.

Σε αντίθεση με τις εργάτριες που κεντρίζουν και πεθαίνουν, κάνοντας μια θυσία για το σύνολο, οι βασίλισσες κεντρίζουν για να κυριαρχήσουν. Οι βασίλισσες εκτρέφονται απ’ τις εργάτριες, είτε γιατί η προηγούμενη χάθηκε από απροσδόκητη αιτία, είτε γιατί η ήδη υπάρχουσα δεν είναι αρκετά παραγωγική, είτε για λόγους σμηνουργίας (διαίρεσης του σμήνους). Το μελίσσι για να έχει καλύτερες πιθανότητες επιτυχίας εκτρέφει περισσότερες από μία, ωστόσο ένα μελίσσι μπορεί να έχει μόνο μία βασίλισσα.

Αριστερά μια βασίλισσα και δεξιά μια εργάτρια μέλισσα.

Έτσι όταν εκκολαφτούν περισσότερες ή αν υπάρχει ήδη βασίλισσα στο μελίσσι, αυτές θα πρέπει να πολεμήσουν μεταξύ τους μέχρι θανάτου. Μια βασίλισσα λοιπόν πιθανόν να βρεθεί αντιμέτωπη με περισσότερες από μια αντίζηλη αμέσως μετά τη γέννηση της και γι αυτό θα πρέπει να έχει άμεσα διαθέσιμο δηλητήριο για όλες τις προσωπικές της μάχες. Αυτός είναι ο λόγος που το κεντρί της εξελίχθηκε να είναι λείο. Για να μπορεί να το χρησιμοποιήσει ξανά χωρίς να το χάσει.

Αυτός ο διαφορετικός ρόλος της χρήσης του δηλητηρίου από εργάτριες και βασίλισσες, οδήγησε σε εξελικτικές διαφορές και στην σύσταση αλλά και στην ποσότητα του δηλητηρίου, πέρα από τις διαφορές στη μορφολογία του κεντριού. Για παράδειγμα η ποσότητα δηλητηρίου στις βασίλισσες (700 μl) είναι περίπου επτά φορές περισσότερη από εκείνη των εργατριών μελισσών (100-150 μl).

Ο τρόπος με τον οποίο γίνεται η έκχυση του δηλητηρίου.

Όμως η υπεροπλία αυτή της βασίλισσας δεν την συνοδεύει εφ’ όρου ζωής. Η αφθονία του δηλητηρίου παρατηρείται τις πρώτες ημέρες της ζωής της, τότε που θα χρειαστεί να δώσει τη μάχη της ώστε να κυριαρχήσει στην κυψέλη. Μετά την σύζευξή της, δηλαδή μετά τις πρώτες 20 μέρες και σταδιακά καθώς μεγαλώνει η ποσότητα του δηλητηρίου μειώνεται και μετά την ηλικία του ενός με δύο έτη αδρανοποιείται εντελώς. Ουσιαστικά μετά την ηλικία των δύο ετών η βασίλισσα μένει άοπλη, χωρίς καθόλου δηλητήριο.

Δεδομένου ότι η ωοτοκία της βασίλισσας μειώνεται σημαντικά καθώς αυξάνεται η ηλικία της και αντικαθίσταται απ’ τις εργάτριες από μια νέα και πιο παραγωγική, το γεγονός ότι μένει άοπλη καθώς μεγαλώνει είναι μια εξελικτική διαδικασία που δίνει τη δυνατότητα στο μελίσσι παραμείνει δυνατό και να επιβιώσει. Μια παλιά βασίλισσα με απενεργοποιημένο δηλητήριο όταν βρεθεί αντιμέτωπη με μια νεαρή η οποία διαθέτει το σύνολο του δηλητηρίου της νιότης, δεν έχει καμιά πιθανότητα να επιζήσει. Έτσι, στις φονικές μάχες της κυψέλης, οι νεαρές βασίλισσες υπερισχύουν και το μελίσσι ανανεώνει την βασίλισσα με μια νέα με καλύτερη δυναμική και προοπτική.

Το κεντρί των εργατριών μαζί με τον σάκο που περιέχει το δηλητήριο αποκολλάται μετά το τσίμπημα, συνεχίζοντας να χύνει δηλητήριο μέσα στο δέρμα.

Όπως είπαμε οι εργάτριες σε αντίθεση με τις βασίλισσες χρησιμοποιούν το δηλητήριο για να υπερασπιστούν το σύνολο. Έτσι παρατηρούμε διαφορές και στην σύσταση του δηλητηρίου. Το δηλητήριο των εργατριών περιέχει ένζυμα τα οποία έχουν κυτταροτοξική δράση και δρουν ως παράγοντες διασποράς του δηλητηρίου στους ιστούς των θηλαστικών καθώς επίσης και τοξίνες οι οποίες προκαλούν έντονο πόνο, φλεγμονές και αλλεργικές αντιδράσεις.

Το δηλητήριο των βασιλισσών δεν προορίζεται για θηλαστικά και γι αυτό δεν χρειάζεται ουσίες που προκαλούν πόνο, αλλεργίες ή ένζυμα. Όταν η βασίλισσα κεντρίζει ένα άλλο έντομο, το δηλητήριο μεταφέρεται κατευθείαν στην αιμολέμφο του θύματος και από εκεί στο όργανο στόχο. Το δηλητήριο της στερείται 34 τοξινών που βρίσκονται στο δηλητήριο των εργατριών μελισσών , έχει 50 φορές λιγότερη σεκαπίνη, κατά πολύ λιγότερη ισταμίνη, την μισή ποσότητα μελιττίνης ενώ δεν περιέχει το κυταροδιαλυτικό ένζυμο υαλουρονιδάση.

Στην απίθανη εκείνη περίπτωση στην οποία μια νεαρή βασίλισσα σας κεντρίσει, ο πόνος που θα νιώσετε θα είναι αμελητέος έως ανύπαρκτος.

Επιμέλεια: Στράτος Σαραντουλάκης
Μελισσοκόμος

πηγές:
Εργαστήριο Μελισσοκομίας ΑΠΘ – Ανδρέας Θρασυβούλου
Βιολογία της Μέλισσας – Γούναρη Σοφία
Μελισσοκομία – Λευτέρης Αλυσσανδράκης
Πανεπιστήμιο της Αριζόνα – Ask A Biologist
Stated clearly Science for Everyone

Δηλητήριο μέλισσας. Πως συλλέγεται; Τι αποδόσεις έχει; Που διατίθεται; Αξίζει να ασχοληθεί κανείς; Μια πρώτη προσέγγιση.

Το δηλητήριο της μέλισσας παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον καθώς περιέχει κάποια συστατικά τα οποία έχουν ευεργετική δράση, από θεραπευτική σκοπιά, κυριότερα εκ των οποίων είναι η μελιττίνη και η απαμίνη.

Έρευνα για το δηλητήριο της Μέλισσας στο ΑΠΘ

Η μελιττίνη το σημαντικότερο συστατικό του δηλητηρίου, είναι ένα πεπτίδιο που εμφανίζει ισχυρή βακτηριοκτόνο και αντιφλεγμονώδη δράση (είναι αυτή που σχετίζεται με την εμφάνιση του πόνου κατά το τσίμπημα). Η απαμίνη είναι ένα πεπτίδιο που αυξάνει την παραγωγή κορτιζόλης στα επινεφρίδια, δραστική μορφή της κορτιζόνης και έχει αντιφλεγμονώδη, ανοσοκατασταλτική και αναλγητική δράση, ενώ σε μικρές συγκεντρώσεις διεγείρει το κεντρικό νευρικό σύστημα.

Η ιατρική κοινότητα στηριζόμενη στην παρατήρηση ότι πολλοί μελισσοκόμοι δεν εμφανίζουν προβλήματα αρθρίτιδας στράφηκαν αρχικά προς κλινικές μελέτες χρήσης του δηλητηρίου για την αντιμετώπιση της ασθένειας αυτής, οι οποίες έδειξαν ότι επιδρά θετικά στην αντιμετώπιση και της οστεοαρθρίτιδας αλλά κυρίως της ρευματοειδούς αρθρίτιδας. Τα συστατικά του δηλητηρίου επιδρούν τόσο στο κεντρικό όσο και στο περιφερειακό νευρικό σύστημα γι’ αυτό και υπάρχουν αρκετές αναφορές για χρήση του στην αντιμετώπιση της σκλήρυνσης κατά πλάκας, και των νόσων Αλτσχάιμερ και Πάρκινσον.

Σε μελέτες που έγιναν σε ασθενείς από δύο ερευνητικές ομάδες διαπιστώθηκε βελτίωση των ασθενών με σκλήρυνση κατά πλάκας σε ένα ποσοστό που κυμάνθηκε από 50% έως 60% (Hauser et al. 2001, Castro et al., 2005) αποδίδοντας την βιολογική αυτή δράση στην απαμίνη που περιέχεται στο δηλητήριο. Επίσης η μελιττίνη έχει κυτταροτοξική δράση και αξιοποιήθηκε από τους ερευνητές για την καταστροφή καρκινικών κυττάρων. Είναι δηλαδή δυνητικά αποτελεσματική στη θεραπεία του καρκίνου.

Πως συλλέγεται;

Το δηλητήριο συλλέγεται πάνω σε γυάλινη επιφάνεια με τη βοήθεια συσκευών που διοχετεύουν ρεύμα μικρής τάσης. Η συσκευή τοποθετείται είτε στην είσοδο της κυψέλης είτε εντός της και καθώς οι μέλισσες διεγείρονται από το ηλεκτρικό ρεύμα προσπαθούν να τσιμπήσουν τη γυάλινη επιφάνεια αφήνοντας σταγόνες δηλητηρίου πάνω της. Οι συσκευές που τοποθετούνται εντός της κυψέλης πλεονεκτούν καθώς συλλέγουν περισσότερο, ενώ η καθαρότητα του δηλητηρίου επιβαρύνεται λιγότερο από ατμοσφαιρικούς ρύπους και σκόνη, στα οποία είναι εκτεθειμένη η συσκευή εισόδου. Κατά την διαδικασία οι μέλισσες δεν θανατώνονται, καθώς το κεντρί τους δεν καρφώνεται στη λεία επιφάνεια του γυαλιού και το κεντριοφόρο σύστημα δεν αποσπάται, όπως συμβαίνει συνήθως με το τσίμπημα στο δέρμα. Έτσι οι νεαρές μέλισσες μπορούν να τσιμπήσουν ξανά αφού ξαναγεμίσουν το σάκο τους.

Έρευνα για το δηλητήριο της Μέλισσας στο ΑΠΘ

Το υγρό στην αρχή δηλητήριο, στερεοποιείται στη συνέχεια και συλλέγεται σε μορφή σκόνης χρησιμοποιώντας ένα ξυράφι. Χρειάζεται μεγάλη προσοχή και πρέπει να αποφεύγεται η απευθείας επαφή και εισπνοή.

Η απομόνωση της μελιττίνης

Η διαδικασία περιλαμβάνει την έκλουση δηλητηρίου μέσα από στήλη ODS-120A, mesh 150 με νερό και αιθανόλη, συλλογή στα 27 λεπτά, λυοφιλίωση, ανάλυση με HPLC για την καθαρότητα, βιοχημικές εξετάσεις για την κυτταροτοξική δράση, εμφιάλωση και αποθήκευση. Περισσότερα για την διαδικασία καθαρισμού της μελιττίνης εδώ.

Αποδόσεις

Ο Μ.Ο. παραγωγής δηλητηρίου ανά μέλισσα είναι περίπου 0,05γρ. Εξαρτάται από πολλούς παράγοντες με αποτέλεσμα να υπάρχουν διακυμάνσεις μέσα στη χρονιά και στην ποιότητα και στην ποσότητα. Για παράδειγμα παίζει ρόλο η ηλικία των μελισσών, η διατροφή τους (υπάρχουν διαφορές ανά ανθοφορία), ενώ φαίνεται ότι υπάρχουν διαφοροποιήσεις και μεταξύ φυλών μελισσών. Στον χάρτη βλέπετε τις 3 φυλές που δραστηριοποιούνται στην Ελλάδα. (Η Κρητική μέλισσα θεωρούμε ότι έχει εξαφανιστεί σήμερα).

Η συλλογή πρέπει γίνεται ανά έξι ημέρες από τον Απρίλιο μέχρι τον Οκτώβριο και η εφαρμογή της συσκευής γίνεται για περίπου 30 λεπτά. Σε αυτό το διάστημα Απρίλιος-Οκτώβριος (περίπου 35 συλλογές) παράγεται 1γρ με 2γρ δηλητηρίου ανά μελίσσι. Η τιμή του δηλητηρίου κυμαίνεται από 25€ έως 250€ το γραμμάριο ανάλογα την ποιότητα, δηλαδή την καθαρότητα και περιεκτικότητα σε μελιττίνη.

Μετά τη συλλογή το δηλητήριο περνάει από διαδικασία κοσκινίσματος ώστε να αφαιρεθούν ακαθαρσίες που δεν είναι ορατές στο ανθρώπινο μάτι και στη συνέχεια αποθηκεύεται σε σκοτεινά αεροστεγή γυάλινα φιαλίδια και διατηρείται στην κατάψυξη σε θερμοκρασία -20°C. Εάν αποθηκευτεί σε υψηλότερες θερμοκρασίες χάνει τις ιδιότητές του ενώ οξειδώνεται στο περιβάλλον.

Που διατίθεται;

Δεν υπάρχει οργανωμένη αγορά δηλητηρίου, οι φαρμακοβιομηχανίες και οι εταιρίες καλλυντικών αγοράζουν από συγκεκριμένους προμηθευτές που είναι σε θέση να τους προμηθεύσουν μεγάλη ποσότητα και υψηλής ποιότητας δηλητήριο. Επίσης το γεγονός ότι η μελιττίνη έχει παραχθεί στο εργαστήριο συνθετικά με χαμηλότερο κόστος, δυσκολεύει ακόμα περισσότερο την εμπορία του και γι αυτό ελάχιστοι μελισσοκόμοι στην Ελλάδα ασχολούνται με την παραγωγή του.

Από επιστημονικής άποψης πάντως υπάρχει ενδιαφέρον. Στα πλαίσια της διδακτορικής διατριβής της Αργενάς Νικολίας στο Εργαστήρι Μελισσοκομίας του ΑΠΘ αναλύθηκαν δηλητήρια από διαφορετικές ανθοφορίες για 5 χρόνια. Μελετήθηκαν τρεις διαφορετικές συσκευές παραγωγής δηλητηρίου και βρέθηκαν διαφορές όσο αφορά την ποσότητα και την ποιότητα του παραγόμενου προϊόντος. Έγινε συσχέτιση παραγωγής δηλητηρίου και συλλογής γύρης και αναλύθηκε δηλητήριο μελισσιών που βρίσκονταν σε ανθοφορίες ερείκης και καστανιάς για τις οποίες μελισσοκόμοι έχουν αναφέρει ότι το τσίμπημα πονάει περισσότερο και συγκρίθηκε με το δηλητήριο που παραγόταν την ίδια εποχή σε άλλες ανθοφορίες, επιβεβαιώνοντας τον εντονότερο πόνο που δέχεται ο μελισσοκόμος. Αναμένουμε την δημοσίευσή της μέσα στο έτος για να μάθουμε περισσότερες λεπτομέρειες.

Συμπερασματικά μπορούμε να πούμε ότι το δηλητήριο της μέλισσας είναι ένα προϊόν πολύπλοκης χημικής σύνθεσης,το οποίο λόγω των θεραπευτικών του δράσεων παρουσιάζει έντονο ενδιαφέρον. Η διάθεσή του στην αγορά είναι αρκετά δύσκολη και θα πρέπει να έχει εξασφαλιστεί η πώληση του πριν την παραγωγή. Επίσης αρκετές εταιρίες στην προσπάθεια τους να αγοράσουν φθηνότερα “εφευρίσκουν” διάφορους παράγοντες, όπως επιπτώσεις από συνθήκες διαφύλαξης κ.α. Τα τελευταία χρόνια παρατηρείται στροφή προς τη χρήση του δηλητηρίου με απευθείας εφαρμογή του κεντρίσματος των μελισσών. Όμως κάτι τέτοιο χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή καθώς υπάρχει ο κίνδυνος αλλεργικής αντίδρασης.

Δύο ευρέως χρησιμοποιούμενα φυτοφάρμακα μειώνουν το προσδόκιμο ζωής των μελισσών

Το προσδόκιμο ζωής των μελισσών μειώνεται όταν αυτές εκτίθενται σε δύο ευρέως χρησιμοποιούμενα φυτοφάρμακα, σύμφωνα με νέα έρευνα του Πολιτειακού Πανεπιστημίου του Όρεγκον.

Σε μια μελέτη, η οποία δημοσιεύτηκε στο επιστημονικό περιοδικό PLOS ONE, οι ερευνητές του Πανεπιστημίου βρήκαν ότι οι επιδράσεις στις μέλισσες που εκτέθηκαν στα φυτοφάρμακα Transform και Sivanto ήταν ιδιαίτερα επιβλαβείς.

Σε συνδυασμό με άλλους στρεσογόνους παράγοντες όπως τα ακάρεα βαρρόα, τους ιούς και την κακή διατροφή, οι επιπτώσεις από αυτά τα φυτοφάρμακα μπορούν να κάνουν τις μέλισσες ανίκανες να εκτελέσουν τα καθήκοντά τους φυσιολογικά. Οι μέλισσες είναι ο σημαντικότερος επικονιαστής καλλιεργειών φρούτων, ξηρών καρπών και λαχανικών.

Σύμφωνα με τους ερευνητές, αυτή είναι η πρώτη μελέτη για τη διερεύνηση μη θανατηφόρων επιδράσεων, του sulfoxaflor, δραστικής ουσίας του Transform, αλλά και της φλουπυραδιφουρόνης η οποία είναι δραστική ουσία του Sivanto. Μη θανατηφόρες επιδράσεις θεωρούνται αυτές κατά τις οποίες οι μέλισσες δεν πεθαίνουν αμέσως, αλλά μειώνουν την διάρκεια ζωής τους.

Στην περίπτωση του Transform οι επιπτώσεις ήταν πολύ σοβαρές. Η πλειοψηφία των μελισσών που εκτέθηκαν στο Transform πέθανε εντός έξι ωρών από την έκθεσή τους, επιβεβαιώνοντας τη μεγάλη τοξικότητα του φυτοφαρμάκου στις μέλισσες, ειδικά μάλιστα όταν η χρήση του δεν γίνεται σύμφωνα με τις οδηγίες.

Τα δύο αυτά φυτοφάρμακα χρησιμοποιούνται σε καλλιέργειες για να αντιμετωπιστούν αφίδες, ακάρεα, λευκές μύγες αλλά και άλλα παράσιτα. Πολλές από αυτές τις καλλιέργειες προσελκύουν και μέλισσες, οι οποίες είναι απαραίτητες για την επικονίαση. Φυσικά υπάρχουν περιορισμοί στην χρήση τους, όπως για παράδειγμα το Transform δεν πρέπει να εφαρμόζεται κατά την ανθοφορία, αλλά ποιος ελέγχει πότε γίνεται χρήση;

Το Sivanto απ’ την άλλη δεν ήταν άμεσα θανατηφόρο, όμως μείωσε κι αυτό το προσδόκιμο ζωής, ενώ προκάλεσε έντονο στρες στις μέλισσες, αλλά και απόπτωση στους ιστούς της. Η απόπτωση είναι μια διεργασία κυτταρικού θανάτου, καταστροφική και μη αντιστρεπτή.

Σύμφωνα με τον καθηγητή Ramesh Sagili η μείωση του χρόνου ζωής στις μέλισσες μπορεί να φτάσει τις 10 ημέρες. Σε φυσιολογικές συνθήκες οι μέλισσες της άνοιξης ζουν κατά μέσο όρο 6 εβδομάδες, οπότε μια μείωση αυτού του μεγέθους θεωρείται σημαντική.

πηγή: phys.org

Φερομόνη ίχνους

Οι μέλισσες στο τελευταίο άρθρο του ταρσού και στα τρία ζεύγη ποδιών τους διαθέτουν τον αδένα Arnhart. Όταν μία εργάτρια περπατά πάνω σε ένα άνθος, αφήνει μια ελαιώδη ουσία, μικρής πτητικότητας, η οποία είναι γνωστή ως «φερομόνη ίχνους».

Πλευρική όψη, σε μεγέθυνση, του τελευταίου μέρους (άρθρου), που ονομάζεται ταρσός του ποδιού μιας μέλισσας, όπου α) διακρίνεται ο αδένας Arnhart.

Αυτή η φερομόνη τις βοηθάει να προσανατολιστούν ενώ παράλληλα προσελκύει και άλλες μέλισσες, που θα περάσουν από εκεί κοντά. Οι μέλισσες προσελκύονται περισσότερο σ’ ένα άνθος όταν υπάρχουν σε αυτό επιπρόσθετες οι φερομόνες ίχνους.

Υπάρχει επίσης η άποψη ότι οι μέλισσες χρησιμοποιούν τη φερομόνη ίχνους για να μαρκάρουν φυτά στα οποία τελείωσε το νέκταρ, ώστε να μην δέχονται άλλες επισκέψεις*.

*Free, J.B. 1987. Pheromones of Social Bees.

Παραπλάνηση

Οι μέλισσες δεν μπορούν να διακρίνουν διαφορές ανάμεσα στα σχήματα της πρώτης σειράς, αλλά ούτε και ανάμεσα σε αυτά της δεύτερης. Μπορούν όμως να ξεχωρίσουν εύκολα ένα σχήμα της πρώτης σειράς από ένα της δεύτερης.

Η ερώτηση λοιπόν είναι η εξής: Στον επάνω όροφο αυτών των κυψελών έχει δημιουργηθεί μια δεύτερη είσοδος ώστε να διευκολύνονται οι μέλισσες και να γίνεται ταχύτερα η συλλογή. Πιστεύετε ότι οι μέλισσες είναι σε θέση να τις ξεχωρίσουν ή θα υπάρξει παραπλάνηση;

Δηλαδή μία μέλισσα που θα βγει για παράδειγμα από την στρογγυλή είσοδο, επιστρέφοντας κουρασμένη θα μπορέσει να βρει την κυψέλη της ή θα μπει στην 449 γιατί δεν την ξεχωρίζει απ’ την δική της; Οι μέλισσες που ξεγελιούνται οδηγούνται στον θάνατο καθώς τις σκοτώνουν, εκτός κι αν κατά την είσοδό τους κουβαλούν μέλι. Οπότε η παραπλάνηση είναι ένα σοβαρό πρόβλημα.

Η απάντηση λοιπόν είναι ότι η στρογγυλή είσοδος της 313 σε σχέση με τη μακρόστενη της 449 στα μάτια των μελισσών διαφέρει ελάχιστα. Η σανίδα πτήσης μπροστά στις εισόδους δεν κάνει καμία διαφορά στην αντίληψή τους παρότι αυτή στην 449 είναι εμφανώς μεγαλύτερη. Το μπλε όμως της 313 με το κίτρινο της 449 στις εισόδους των λευκών ορόφων, είναι καταλυτικό για την αποφυγή του ξεγελάσματος τους.

Αντίστοιχα στους κάτω ορόφους οι κυψέλες έχουν ακριβώς τις ίδιες εισόδους. Οι αριθμοί 313 και 449 είναι ακριβώς τα ίδια σχήματα για τις μέλισσες. Απλά μαύρες γραμμές. Το συμπαγές πράσινο της πρόσοψης του 313 με το γραμμικό του 449 είναι εξαιρετικά διαφορετικά για τα μάτια των μελισσών.

Η στιγμή της Σμηνουργίας

Αφεσμός ή σμηνουργία ονομάζεται η φυσική διαδικασία κατά την οποία ένα μέρος του πληθυσμού ενός μελισσιού εγκαταλείπει την κυψέλη οδεύοντας προς τη δημιουργία μιας καινούργιας αποικίας. Η στιγμή κατά την οποία σμηνουργεί το μελίσσι είναι ένα απ’ τα εντυπωσιακότερα φαινόμενα που μπορεί να δει κανείς στη φύση!

Η στιγμή της Σμηνουργίας

Το σμήνος σηκώνεται στον αέρα και στροβιλίζεται. Ο ουρανός σκοτεινιάζει ενώ ακούγεται ένα εκκωφαντικό βουητό. Σε πιάνει δέος. Τι είναι όμως αυτό που ωθεί τις μέλισσες να αφήσουν την ασφάλεια της κυψέλης, να παρατήσουν τον γόνο και να πετάξουν για το άγνωστο;

Η σμηνουργία είναι ένας φυσικός τρόπος πολλαπλασιασμού των μελισσιών και προκαλείται από συνδυασμό ερεθισμάτων. Το φαινόμενο παρατηρείται από τον Φεβρουάριο έως τον μήνα Ιούνιο με τις πιο έντονες τάσεις να εμφανίζονται τον Απρίλιο- Μάιο, όταν η φύση βρίσκεται σε πραγματικό οργασμό, με ταυτόχρονη άνθιση πολλών διαφορετικών φυτών και πλούσια εισροή γύρης. Ο κυριότερος παράγοντας είναι ο συνωστισμός, δηλαδή πολύς πληθυσμός μελισσών σε λίγο χώρο, αλλά και η υπερθέρμανση του εσωτερικού της κυψέλης. Φυσικά παίζει μεγάλο ρόλο και η κληρονομικότητα.

Επίσης οι φερομόνες που εκκρίνουν η βασίλισσες μεγάλης ηλικίας μπορεί να μην επαρκούν για να καλύψουν όλη την κυψέλη, με αποτέλεσμα το μελίσσι να εκδηλώνει τάσεις σμηνουργίας. Ένας άλλος λόγος είναι η απότομη αύξηση του πληθυσμού νεαρών μελισσών, οι οποίες σε κανονικές συνθήκες εργάζονται ως τροφοί και η ταυτόχρονη μείωση του ανοιχτού-νεαρού γόνου, που μπορεί να προκληθεί από μπλοκάρισμα της γέννας της βασίλισσας από μεγάλη ποσότητα γύρης ή νέκταρος και αφήνει ουσιαστικά τις νεαρές μέλισσες χωρίς εργασία, με αποτέλεσμα να μην έχουν που να διοχετεύσουν τον βασιλικό πολτό τους και έτσι να δημιουργούν βασιλικά κελιά απ’ τα οποία εκτρέφουν νέες βασίλισσες. Φυσικά για να εκδηλώσει ένα μελίσσι τάσεις σμηνουργίας θα πρέπει έξω στη φύση να υπάρχει πλούσια νεκταροέκκριση και αφθονία γύρης.

Πλαίσιο γόνου. Επάνω διακρίνεται εργατικός γόνος, στις άκρες της κηρήθρας κηφηνόγονος (εξέχει ελαφρώς) και κάτω δεξιά βασιλικά κελιά (μοιάζουν σαν φιστίκια)

Εφόσον ένα μελίσσι μπει σε διαδικασία σμηνουργίας, οι εργάτριες μέλισσες αρχίζουν δαγκώνουν ελαφρά την βασίλισσα ώστε να την αναγκάσουν να κινείται συνεχώς ώστε να χάσει βάρος και να μπορεί να πετάξει. Ο μελισσοκόμος μπορεί να καταλάβει ότι το μελίσσι ετοιμάζεται να σμηνουργήσει από τα βασιλικά κελιά που χτίζονται στις άκρες των κηρηθρών. Η συμπεριφορά του μελισσιού αλλάζει. Γίνεται αργό, δεν δείχνει όρεξη να συλλέξει μέλι, δεν περιποιείται ιδιαίτερα τον γόνο και δεν καθαρίζει την κυψέλη. Όταν σφραγιστούν τα βασιλικά κελιά, στέλνουν ανιχνεύτριες ώστε να βρουν προσωρινό καταφύγιο κάπου κοντά. Συνήθως μερικά μέτρα απ’ την κυψέλη σε κάποιο κλαδί.

Η σμηνουργία εκδηλώνεται 6 έως 48 ώρες μετά τη σφράγιση των κελιών κατά τις πρώτες μεσημεριανές ώρες και μόνο αν ο καιρός είναι καλός. Τότε περίπου το 40-80% των εργατριών εγκαταλείπει την κυψέλη, πετώντας γύρω και πάνω από το μπροστινό μέρος της κυψέλης περιμένοντας να δοθεί το σύνθημα από τις ανιχνεύτριες μέλισσες για την προσωρινή μετακόμιση. Πριν φύγουν οι μέλισσες έχουν γεμίσει τον πρόλοβο τους με μέλι. Θα παραμείνουν στην προσωρινή τοποθεσία για ένα 24ωρο περίπου μέχρι να βρουν πιο μόνιμο καταφύγιο, συνήθως κάποια κουφάλα δέντρου.

Αφεσμός που έχει εγκατασταθεί προσωρινά σε ένα κλαδί πορτοκαλιάς

Εκεί θα χρειαστεί να ενεργοποιήσουν τους κηρογόνους αδένες τους ώστε να παράγουν κερί με το οποίο θα χτίσουν καινούργιες κηρήθρες. Γι αυτό καταναλώνουν αρκετό μέλι πριν φύγουν. Όσο είναι μαζεμένες σε τσαμπί πχ σε κάποιο κλαδί, κατά την προσωρινή εγκατάσταση δεν τσιμπάνε και είναι αρκετά αργοκίνητες, ακριβώς επειδή είναι γεμάτες με μέλι και έτσι είναι εύκολο να μαζευτούν, εφόσον βέβαια είναι προσβάσιμο το σημείο. Από την στιγμή που το μελίσσι θα εγκατασταθεί μόνιμα θα πρέπει να ξεπεράσει ένα κρίσιμο στάδιο, αρκετά σημαντικό για την επιβίωση του.

Θα πρέπει άμεσα να χτιστούν κηρήθρες, οι οποίες θα πρέπει να γεμίσουν από μέλια και γύρες, αλλά και για να βρει χώρο η βασίλισσα να γεννήσει. Σ’ αυτό το διάστημα δεν υπάρχουν αρκετές νεαρές μέλισσες να ταΐσουν την βασίλισσα με πολτό με αποτέλεσμα αρκετές φορές αυτή να μην γεννάει και έτσι να κινδυνεύει άμεσα με θανάτωση από τις εργάτριες. Αν η βασίλισσα χαθεί νωρίς τότε οι εργάτριες συνήθως δεν καταφέρνουν να εκθρέψουν άλλη. Επίσης οι συλλέκτριες χάνονται σχετικά γρήγορα λόγω της εντατικής εργασίας και έτσι τα αποθέματα δεν επαρκούν.

Αφήνοντας μέσα σε ένα κυψελίδιο ένα πλαίσιο με ανοιχτό-νεαρό γόνο μπορούμε να προσελκύσουμε το σμήνος.

Στη φύση από το 1979 όταν και εμφανίστηκε η βαρρόα στην Ελλάδα, κανένα μελίσσι δεν κατάφερε να ξεπεράσει τα 2 χρόνια. Από αυτό γίνεται προφανές ότι ένα μελίσσι που θα σμηνουργήσει, αν δεν μαζευτεί από κάποιον μελισσοκόμο είναι ουσιαστικά καταδικασμένο να πεθάνει. Αυτό συμβαίνει γιατί ο μελισσοκόμος θα φροντίσει δίνοντας τροφή, χτισμένες κηρήθρες, γόνο και θεραπεία στο μελίσσι να ξεπεράσει το κρίσιμο στάδιο χωρίς να στρεσαριστεί επικίνδυνα. Αντίθετα ένα άγριο μελίσσι έχει λιγοστές πιθανότητες να ξεπεράσει αυτό το κρίσιμο στάδιο και ακόμα κι αν τα καταφέρει θα καταρρεύσει αργότερα κάποια στιγμή μέσα στο χειμώνα.

Το αρχικό μελίσσι στην μητρική κυψέλη, έχει σαφώς μεγαλύτερες πιθανότητες επιβίωσης. Οι νέες βασίλισσες δεν θα αργήσουν να εκκολαφθούν. Φυσικά υπάρχει η πιθανότητα να υπάρξει δευτερεύουσα σμηνουργία, δηλαδή η βασίλισσα αφού εκκολαφθεί να μην σκοτώσει τις υπόλοιπες, όπως συμβαίνει συνήθως αλλά να φυγομαχήσει, παίρνοντας μέρος του πληθυσμού και οδεύοντας προς τη δημιουργία μιας καινούργιας αποικίας. Αυτά τα σμήνη είναι καταδικασμένα με αφανισμό καθώς οι βασίλισσες είναι αγονιμοποίητες και χρειάζονται ακόμα περισσότερο χρόνο για να ξεπεράσουν το κρίσιμο στάδιο.

Στην περίπτωση που δεν έχουμε δευτερεύουσα σμηνουργία (η οποία μπορεί να αποφευχθεί αν ο μελισσοκόμος αφήσει μόνο ένα βασιλικό κελί) θα χρειαστούν 10-15 μέρες μέχρι η νέα βασίλισσα να γονιμοποιηθεί και να αρχίσει να γεννά. Εδώ οι συνθήκες είναι πολύ διαφορετικές μιας και οι κηρήθρες είναι χτισμένες ενώ υπάρχουν και διαθέσιμες τροφές.

Ό. τι κι αν είναι αυτό που ωθεί τις μέλισσες σε μία τόσο τολμηρή για την επιβίωσή τους διαδικασία, θα είναι πάντα ένα απ’ τα εντυπωσιακότερα πράγματα που μπορεί να δει κανείς στη φύση!

Η περίεργη συμπεριφορά των μελισσών κατά την έκλειψη

Κατά την ολική έκλειψη Ηλίου που ήταν ορατή στις ΗΠΑ το 2017, οι άνθρωποι μαζεύτηκαν για να κοιτάξουν μαγεμένοι τον ουρανό, την στιγμή που οι καμηλοπαρδάλεις κινούνταν γρήγορα προς τον αχυρώνα όπως κάνουν τη νύχτα ενώ οι πιγκουίνοι άρχισαν να βγάζουν θορύβους. Οι μέλισσες όμως, σύμφωνα με μια νέα μελέτη που δημοσιεύτηκε στα Annals of the Entomological Society of America, απλώς σταμάτησαν και αποφάσισαν να κάνουν ένα διάλειμμα από τις πολυάσχολες ζωές τους.

Την 21η Αυγούστου του 2017, οι μέλισσες σταμάτησαν να κάνουν το οτιδήποτε. Προηγουμένως οι επιστήμονες εγκατέστησαν μικροσκοπικά μικρόφωνα στις κυψέλες τους, ώστε να ελέγξουν πώς τα έντομα θα αντιδρούσαν κατά τη διάρκεια της έκλειψης, όταν δηλαδή το φως θα μειώνονταν. Πριν ξεκινήσει το πείραμα, η ομάδα ανέμενε ότι οι μέλισσες θα κινούνταν πιο αργά, όπως κάνουν όταν ο Ήλιος αρχίζει να δύει, αλλά αυτό δεν συνέβη.

Αντ ‘αυτού, οι μέλισσες ήταν δραστήριες, όπως συνήθως, μέχρι την στιγμή που η Σελήνη κάλυψε ολόκληρο τον Ηλιακό δίσκο και είχαμε ολική έκλειψη. Τότε, σαν κάποιος να γύρισε έναν διακόπτη, οι μέλισσες σταμάτησαν να κάνουν το οτιδήποτε, και μπήκαν στη φάση της χαμηλής κατανάλωσης ενέργειας, μέχρις ότου ο Ήλιος ξαναφάνηκε. «Αναμενόταν, με βάση τις αναφορές που έχουμε από τη βιβλιογραφία, ότι η δραστηριότητα των μελισσών θα έπεφτε καθώς το φως θα εξασθενούσε και θα έφτανε στο ελάχιστο όταν θα κρύβονταν εντελώς ο Ήλιος», δήλωσε ο Dr. Candace Galen του Πανεπιστημίου του Μισσούρι.

«Αλλά κανείς δεν περίμενε ότι αυτό θα γινόταν τόσο απότομα. Ήταν σαν να έσβησαν. Αυτό μας εξέπληξε» συνέχισε ο Galen. Πολλά ζώα ακόμα παρουσιάζουν περίεργη συμπεριφορά κατά την έκλειψη. Οι αράχνες αποσυναρμολογούν τους ιστούς τους, οι μαύρες αρκούδες τρέχουν σε κύκλους και στη συνέχεια μετά την επιστροφή του ήλιου ηρεμούν, ενώ τα καβούρια βγαίνουν στην ακτή πιθανώς πιστεύοντας ότι είναι νύχτα και ότι δεν θα υπάρχουν πουλιά για να τους επιτεθούν.

Η έρευνα διεξήχθη με τη βοήθεια απλών πολιτών και μαθητών σε ολόκληρο το Όρεγκον, το Αϊντάχο και το Μιζούρι. Το αποτέλεσμα ήταν πραγματικά απροσδόκητο, και μέχρι στιγμής σε μεγάλο βαθμό ανεξήγητο. Ήδη προετοιμάζονται για την επόμενη ηλιακή έκλειψη που αναμένεται στο Μιζούρι το 2024.

Η Nasa αναπτύσσει μέλισσες ρομπότ για την εξερεύνηση της επιφάνειας του Άρη

Ένα σμήνος από ρομποτικές μέλισσες σχεδιάζεται για να εξερευνήσει την επιφάνεια του Άρη. Ο διαστημικός οργανισμός χρηματοδοτεί το Marsbees, ένα πρότζεκτ το οποίο εργάζεται πάνω στην εξεύρεση ενός αποτελεσματικότερου τρόπου προσέγγισης του Κόκκινου Πλανήτη, μέσω του αέρα.

Τα Marsbees είναι μικρά ρομπότ με φτερά τα οποία κινούνται όπως αυτά ενός εντόμου, ενώ έχουν το μέγεθος μιας μέλισσας. Θα είναι εξοπλισμένα με αισθητήρες και συσκευές ασύρματης επικοινωνίας, ενώ θα χρησιμοποιούν ένα πλανητικό ρόβερ, παρόμοιο με το Curiosity, ως σημείο φόρτισης. Μέχρι σήμερα οι επιστήμονες χρησιμοποιούσαν τα πλανητικά ρόβερ για να συλλέγουν χρήσιμες πληροφορίες, όμως πλέον αυτά θεωρούνται αργά.

Τα Marsbees, από την άλλη, θα μπορούσαν να ταξιδεύουν γρήγορα στην επιφάνεια του πλανήτη, να συλλέγουν πληροφορίες και να επιστρέφουν πίσω στο rover, το οποίο θα λειτουργεί και ως κέντρο επικοινωνίας. Για τον Δρ. Τσάνγκ-Κουόν Κάνγκ και την ομάδα του η δυσκολία έγκειται στο να καταφέρουν να κάνουν τις μέλισσες ρομπότ να πετούν στην λεπτότερη. σε σχέση με της Γης, ατμόσφαιρα του Άρη. Οι μελέτες που έχουν γίνει μέχρι τώρα δείχνουν ότι ένας συνδυασμός μέλισσας- φτερών τζιτζικιού μπορεί να λειτουργήσει ιδανικά.

Επιπλέον, οι ενεργειακές ανάγκες των Marsbees θα είναι χαμηλές, χάρη σε ειδικές δομές φτερών και έναν πρωτοποριακό μηχανισμό συλλογής ενέργειας. Για τον σκοπό της ανάπτυξης του Marsbee συνεργάζονται ερευνητές από τις ΗΠΑ και την Ιαπωνία.

Ποια είναι τα τρία επικίνδυνα εντομοκτόνα που απαγόρευσε η ΕΕ;

Τρία νεονικοτινοειδή εντομοκτόνα που θεωρούνται επικίνδυνα για τις μέλισσες, η χρήση των οποίων είχε τεθεί υπό περιορισμό ήδη από το 2013, απαγορεύονται τελικά ολοκληρωτικά μετά από σχετική ψηφοφορία.

Πρόκειται για τις ουσίες: ιµιδακλοπρίδη (Imidacloprid) της Bayer CropScience, κλοθειανιδίνη (Clothianidin) των Takeda Chemical Industries και Bayer CropScience, καθώς και θειαμεθοξάμη (Thiamethoxam) της Syngenta. Η απαγόρευση αφορά πλέον όλες τις εξωτερικές καλλιέργειες, με μόνη εξαίρεση τη χρήση των εντομοκτόνων αυτών σε κλειστά θερμοκήπια, υπό τον όρο ότι τα φυτά που καλλιεργούνται σε αυτά δεν βγαίνουν από τον κλειστό χώρο του θερμοκηπίου.

Ποιες είναι όμως αυτές οι ουσίες; Η ιµιδακλοπρίδη είναι ένα νευροτοξικό εντομοκτόνο το οποίο δρα παρεμποδίζοντας τους νικοτινικούς υποδοχείς ακετυλοχολίνης με αποτέλεσμα την παράλυση του εντόμου και τελικά τον θάνατο. Είναι περισσότερο τοξικό για τα έντομα απ’ ότι για τα θηλαστικά. Συγκεκριμένα για την μέλισσα Apis mellifera θεωρείται μία από τις πιο τοξικές χημικές ουσίες που δημιουργήθηκαν ποτέ.

Χρησιμοποιήθηκε ευρέως στις Ηνωμένες Πολιτείες από το 1996, καθώς αντικατέστησε τρεις ευρείες κατηγορίες εντομοκτόνων. Το 2006 οι νομάδες μελισσοκόμοι των ΗΠΑ ανέφεραν μια περίεργα απότομη πτώση στις αποικίες μελισσών τους. Ανάλογες είχαν υπάρξει και στο παρελθόν, όμως αυτή τη φορά οι ενήλικες μέλισσες εγκατέλειπαν τις κυψέλες τους, μια συμπεριφορά που δεν είχε παρατηρηθεί ξανά στο παρελθόν. Το φαινόμενο ονομάστηκε Διαταραχή Κατάρρευσης Αποικίας (CCD) και παρά το γεγονός ότι η αιτία που το προκαλούσε είχε πολλούς παράγοντες που λειτουργούσαν συνδυαστικά, η ιµιδακλοπρίδη, επειδή αύξανε κατά πολύ την ευαισθησία των μελισσών στο παθογόνο Nosema, μια ενδημική ασθένεια του εντέρου τους, θεωρήθηκε ως η κυριότερη αιτία.

Η κλοθειανιδίνη είναι νεονικοτινοειδές εντομοκτόνο που δρα και αυτό στο κεντρικό νευρικό σύστημα των εντόμων. Είναι μια από αυτές τις χημικές ουσίες που δημιουργήθηκαν για να διαρκούν περισσότερο και να μη διασπώνται γρήγορα στο περιβάλλον. Μελέτες που έγιναν μετά το 2012 έδειξαν ότι μπορεί να αφήσει υπολείμματα στο έδαφος μέχρι και για 6930 ημέρες. Δηλαδή σχεδόν 19 χρόνια!

Η κλοθειανιδίνη δρα και μέσω της επαφής αλλά και μέσω της κατάποσης. Δεδομένου ότι η ουσία αυτή παραμένει για τόσο πολύ στο περιβάλλον και απορροφάται από τα φυτά, υποβάλει τα έντομα σε χρόνια έκθεση έχοντας ως αποτέλεσμα μακροπρόθεσμες επιπτώσεις, όπως τον εκφυλισμό των προνυμφών τους αλλά και επιδράσεις στη γονιμότητα της βασίλισσας.

Η θειαμεθοξάμη είναι και αυτή ένα πολύ επικίνδυνο νεονικοτινοειδές εντομοκτόνο. Η Διεθνής Οργάνωση Τροφίμων και Γεωργίας την χαρακτήρισε ως μέτρια επικίνδυνη για τον άνθρωπο, τα θηλαστικά και τα πουλιά, πολύ τοξική για την υδρόβια ζωή με μακροχρόνιες επιπτώσεις και εξαιρετικά τοξική για τις μέλισσες. Σε μια μελέτη που δημοσιεύτηκε στο PLoS One το 2012 παρατηρήθηκε ότι σε συγκεκριμένες δόσεις οι μέλισσες παρουσίασαν μείωση της δραστηριότητας συλλογής τροφής αλλά και μακρύτερες πτήσεις.

Από την πλευρά τους οι φαρμακευτικές εταιρίες χαρακτήρισαν την απόφαση θλιβερή. Συνεχίζουν να ισχυρίζονται ότι οι ουσίες αυτές, εφόσον χρησιμοποιούνται σύμφωνα με τις οδηγίες της  ετικέτας, δεν βλάπτουν τις μέλισσες και τους άλλους επικονιαστές. Επίσης αρκετοί αγρότες είναι σκεπτικοί για το κατά πόσον θα επηρεαστούν οι καλλιέργειες τους και πιστεύουν ότι αν αυτό συμβεί ίσως χρησιμοποιηθούν ακόμα πιο τοξικά φάρμακα. Κάποιοι άλλοι πάλι είναι επιφυλακτικοί και πιστεύουν ότι οι τρεις αυτές ουσίες απλώς θα αλλάξουν και την θέση τους θα πάρουν κάποιες άλλες. Ο χρόνος θα δείξει.

Μέλισσες και κάνναβη

Ελάχιστες είναι οι αναφορές στην παγκόσμια βιβλιογραφία για την αλληλεπίδραση των μελισσών με την κάνναβη και την ψυχοτρόπο ουσία Δ9-τετραϋδροκανναβινόλη, γνωστή ως THC. Στην πραγματικότητα, μόνο ένα επιστημονικό άρθρο υπάρχει σχετικά με αυτό. Ποια είναι λοιπόν η σχέση της κάνναβης και της μέλισσας Apis mellifera;

Όταν ξεκίνησα ως μελισσοκόμος, μετέφερα τις πρώτες μου κυψέλες κοντά στις βιολογικές καλλιέργειες του Όρεγκον. Οι μέλισσες έβρισκαν άφθονη τροφή εκεί και ταυτόχρονα επικονίαζαν τα φυτά των γεωργών. Εκείνη την εποχή ο νόμος στην συγκεκριμένη πολιτεία άλλαξε, επιτρέποντας την καλλιέργεια κάνναβης. Αρκετοί στράφηκαν προς τα εκεί, ξεκινώντας παράλληλα μια διαμάχη με τους αμπελοκαλλιεργητές, καθώς οι τελευταίοι θεωρούσαν ότι η μυρωδιά της κάνναβης μπορούσε να καταστρέψει την ποιότητα των σταφυλιών και κατά συνέπεια την ποιότητα του κρασιού.

Εγώ απ’ την άλλη όταν αντιλήφθηκα ότι οι μέλισσες μου είχαν πρόσβαση στα άνθη της κάνναβης, άρχισα να το συζητάω με ανθρώπους, οι οποίοι μου έκαναν πάντα την ίδια ερώτηση: αν επηρεάζονται οι μέλισσες και αν το μέλι που παράγεται έχει κάποιου είδους ψυχική επίδραση στον άνθρωπο. Αυτό με εντυπωσίασε! Είναι δυνατόν να παραχθεί ψυχοτρόπο μέλι; Ξεκίνησα λοιπόν μία έρευνα για να διαπιστώσω αρχικά κατά πόσον οι μέλισσες έλκονται από το φυτό, τι ακριβώς συλλέγουν, τι είδους διατροφική αξία έχει γι αυτές αλλά και τις συνέπειες στα προϊόντα που παράγουν.

Παρακολουθούσα τις κυψέλες σε εβδομαδιαία βάση και ήλπιζα να παρατηρήσω κάτι, όμως σύντομα απογοητεύτηκα. Παρά την αφθονία των καλλιεργειών κάνναβης στην περιοχή, δεν φαινόταν να υπάρχει καμία αλληλεπίδραση μεταξύ των μελισσών και του φυτού. Γιατί όχι όμως; Το πρώτο που υπέθεσα ήταν ότι οι μέλισσες δεν έλκονται απ’ το άρωμα του φυτού. Οι μέλισσες έχουν εξαίσια οσφρητική ικανότητα και την χρησιμοποιούν για την ανίχνευση φυτών. Επίσης προσελκύονται από έντονα χρώματα. Η κάνναβη όμως δεν διαθέτει τίποτα απ’ τα δύο.

Εντούτοις, ένα βίντεο που εμφανίστηκε στα κοινωνικά δίκτυα, έδειχνε φαινομενικά ενθουσιασμένες μέλισσες πάνω σε ένα φυτό κάνναβης. Πολλοί βλέποντας τον ενθουσιώδη αυτό τρόπο που συνέλεγαν οι μέλισσες αυτές, θεώρησαν ότι το φυτό είχε κάποιου είδους επίδραση επάνω τους. Μπορεί όμως να συμβεί κάτι τέτοιο;

Ψάχνοντας έπεσα πάνω σε ένα άρθρο του 2001 (των Mcpartland, J, DiMarzo, V, De Petrocellis, L, Mercer, A, Glass, M) που αναφέρει ότι οι υποδοχείς κανναβινοειδών απουσιάζουν στα έντομα. Οι συγγραφείς αποκάλυψαν ότι οι υποδοχείς CB1 και CB2 χάθηκαν στα έντομα κατά τη διάρκεια της εξέλιξης. Σημείωσαν επίσης ότι οι υποδοχείς αυτοί είναι οι μόνοι νευροϋποδοχείς που υπάρχουν στα θηλαστικά και δεν υπάρχουν στα έντομα. Έπειτα από αυτό, πιστεύω ότι μπορούμε να πούμε με σιγουριά πως οι μέλισσες δεν μπορούν να επηρεαστούν από κάποια ψυχοτρόπα ουσία της κάνναβης.

Το επόμενο που έπρεπε να βρω ήταν αν το μέλι που παράγεται από το φυτό της κάνναβης περιέχει THC και εάν ναι, κατά πόσον επηρεάζει αυτούς που το καταναλώνουν. Τα περισσότερα φυτά χρειάζονται τα έντομα για να μεταφέρουν τη γύρη σε άλλα άνθη και να τα γονιμοποιήσουν. Γι αυτό το λόγο και επειδή ο ανταγωνισμός, ειδικά την άνοιξη είναι μεγάλος (πολλά φυτά) αυτά προσφέρουν μια ανταμοιβή στα έντομα. Το νέκταρ παρασκευάζεται από τα φυτά αποκλειστικά ως δέλεαρ και αμοιβή. Το έντομο στη συνέχεια καθώς πετάει από άνθος σε άνθος μεταφέρει άθελά του και γύρη γονιμοποιώντας τα φυτά.

Η κάνναβη όμως είναι ένα φυτό που γονιμοποιείται ως επί το πλείστον από τον αέρα. Αυτού του είδους τα φυτά δεν έχουν εξελιχθεί ώστε να προσελκύουν έντομα επικονιαστές. Τα άνθη της δεν παράγουν έντονη μυρωδιά, ούτε έχουν έντονα χρώματα ώστε να κεντρίσουν το ενδιαφέρον των μελισσών. Το σημαντικότερο όμως είναι ότι δεν προσφέρουν ανταμοιβή. Δηλαδή νέκταρ! Σε ένα σχετικό με το θέμα άρθρο (Dalio, J.S., 2012) επισημαίνεται ότι η γύρη κάνναβης φαίνεται να αποτελεί για τις μέλισσες μια απ’ τις τελευταίες επιλογές. Ο συγγραφέας σημειώνει ότι οι μέλισσες (στην Ινδία όπου έγιναν οι παρατηρήσεις) στράφηκαν τελικά στην γύρη κάνναβης ως πηγή πρωτεΐνης όταν δεν υπήρχαν άλλες πηγές γύρω, αλλά επισκέφτηκαν μόνο τα αρσενικά άνθη!

Τι μας λέει αυτό; Πολύ απλά ότι η κάνναβη δεν δίνει νέκταρ, αλλά αποκλειστικά γύρη. Η γύρη είναι τα αρσενικά αναπαραγωγικά κύτταρα των φυτών. Τα θηλυκά άνθη δεν έχουν γύρη και γι αυτό όταν οι μέλισσες τα επισκέπτονται το κάνουν για να συλλέξουν το νέκταρ. Υπάρχουν όμως αναφορές ατόμων που υποστηρίζουν ότι έχουν δει μέλισσες σε θηλυκά άνθη κάνναβης. Αναζητώντας απαντήσεις, ο ίδιος ο συγγραφέας του άρθρου προσέγγισε τον Norman Carreck (Διευθυντή του επιστημονικού περιοδικού Apiculture Research) ο οποίος του πρότεινε ότι ένας πιθανός λόγος που έκανε τις μέλισσες να έλκονται απ’ τα θηλυκά άνθη της κάνναβης θα μπορούσε να είναι τα εξωανθικά νεκτάρια, τα οποία υπάρχουν στην κάνναβη τεκμηριωμένα από το βιβλίο του John Free που εκδόθηκε το 1970, με τον τίτλο Έντομα Επικονίασης Καλλιεργειών.

Τα εξωανθικά νεκτάρια περιλαμβάνουν αδένες που βρίσκονται έξω στον κάλυκα και παράγουν τόσο νερό, όσο και σάκχαρα. Ωστόσο, η ύπαρξη τους θα μπορούσε να εξυπηρετεί κυρίως έναν αμυντικό σκοπό, προσελκύοντας μυρμήγκια τα οποία χρησιμεύουν για να προστατεύουν το φυτό από άλλα φυτοφάγα έντομα. Εντούτοις, η κάνναβη είναι γνωστό ότι έχει αδενικά τριχώματα (φυτικές τρίχες που εκκρίνουν μια ρευστή ουσία) η οποία θα μπορούσε επίσης να είναι η αιτία που έλκει τις μέλισσες.

Στην κάνναβη υπάρχουν διαφόρων ειδών τριχοειδή. Τα βολβοειδούς τύπου τριχοειδή, που είναι τα μικρότερα, είναι ελάχιστα ορατά με γυμνό μάτι. Έχουν μέγεθος 15-30 μίκρον, δηλαδή όσο περίπου και μια τρίχα. Τα περισσότερα όμως είναι μεγαλύτερα σε μέγεθος και φτάνουν τα 150-500 μίκρον, δηλαδή όσο περίπου και το πάχος ενός κόκκου ζάχαρης. Αυτά τα τελευταία περιέχουν την πλειονότητα των ψυχοδραστικών κανναβινοειδών (THC, THCV, CBN) η επιδραστικότητα των οποίων εξαρτάται από την αποδόμηση που θα γίνει πριν τη συγκομιδή του φυτού. Φαίνεται λοιπόν ότι αυτά τα τριχοειδή έχουν εξελιχθεί με σκοπό να καταστήσουν το φυτό “λιγότερο νόστιμο” για τα φυτοφάγα ζώα και τα έντομα.

Σε μια συζήτηση με τον διακεκριμένο εντομολόγο Δρ Dewey Caron εμβάθυνα ακόμα περισσότερο. Εκτός από το νέκταρ οι μέλισσες έλκονται και από τα μελιτώματα. Παρασιτικά έντομα απομυζούν τα φυτά αποβάλλοντας σακχαρούχους χυμούς τους οποίους στη συνέχεια οι μέλισσες συλλέγουν και μετατρέπουν σε μέλι. Η κάνναβη θα μπορούσε να φιλοξενεί τέτοια έντομα. Επίσης οι μέλισσες συλλέγουν ρητίνες απ’ τα φυτά, τις οποίες μετατρέπουν σε πρόπολη, μια κολλώδη ουσία την οποία χρησιμοποιούν για να κλείσουν τυχόν τρύπες στην κυψέλη τους, αλλά και για απολύμανση των κελιών στις κηρήθρες καθώς αυτή έχει αντισηπτικές ιδιότητες. Επί του παρόντος, ορισμένες πτυχές της σχέσης μεταξύ μελισσών και κάνναβης δεν έχουν ακόμη αποσαφηνιστεί πλήρως.

Είναι λοιπόν απλώς ένας μύθος το κανναβόμελο; Για κάποια πράγματα είμαστε σίγουροι. Πρώτον, η κάνναβη δεν έχει καμία ψυχική επίδραση στις μέλισσες καθώς σ’ αυτές απουσιάζουν οι νευροϋποδοχείς. Δεύτερον, από τη διεθνή βιβλιογραφία γνωρίζουμε ότι οι μέλισσες δεν προτιμούν τη γύρη κάνναβης και θα καταφύγουν σ’ αυτήν μόνο σε περίπτωση που υπάρχει έλλειψη άλλων πηγών. Τρίτον, αν θεαθούν μέλισσες σε θηλυκά άνθη κάνναβης αυτό δεν συμβαίνει γιατί συλλέγουν νέκταρ, μιας και η κάνναβη δεν δίνει νέκταρ. Ωστόσο, το φυτό μπορεί να παράγει σάκχαρα από εξωανθικά νεκτάρια αλλά αυτό δεν έχει ακόμα αποδειχτεί. Ενώ και παρασιτικά έντομα πιθανόν εκκρίνουν μελίτωμα.

Τέταρτον, αν δεχτούμε ότι με κάποιον τρόπο οι μέλισσες συλλέγουν σακχαρώδεις χυμούς κάνναβης, αυτοί αφού μετατραπούν σε μέλι, μπορούν να περιέχουν ψυχοδραστικες ουσίες μόνο εφόσον έχουν προέλθει απ’ τα τριχοειδή. Πέμπτον, ακόμη όμως κι αν δεχτούμε ότι προκύπτει μέλι από κάνναβη, το οποίο μάλιστα περιέχει αλκαλοειδή, αυτό δεν θα ήταν ψυχοδραστικό εάν δεν είχε προηγουμένως θερμανθεί ώστε από το φυτοκανναβινοειδές ΤΗC-Α, να δημιουργηθεί το ενεργό THC (αποκαρβοξυλίωση).

Οι μέλισσες πράγματι μπορούν να εκπαιδευτούν να συλλέγουν από συγκεκριμένα φυτά, όταν ανταμείβονται με κάποιο σακχαρούχο χυμό. Ο Γάλλος μελισσοκόμος που ανέβασε το βίντεο με τις μέλισσες στην κάνναβη δέχτηκε ότι οι μέλισσές του είχαν προηγουμένως εκπαιδευτεί από τον ίδιο. Κάποιοι βέβαια ισχυρίζονται ότι ο ενθουσιασμός των μελισσών που συλλέγουν στην κάνναβη και φαίνονται στο παρακάτω βίντεο, οφείλεται σε σιρόπι με το οποίο έχει ψεκάσει ο μελισσοκόμος το φυτό. Η παρατήρηση στο μέλλον θα μας δώσει περισσότερες πληροφορίες για την κάνναβη και το πως η μέλισσα Apis mellifera αλληλεπιδρά με το φυτό.

Στο μέτρο που είναι γνωστό, κανείς μέχρι σήμερα δεν έχει εξετάσει στο μικροσκόπιο, το περιεχόμενο της κοιλιάς των μελισσών που εθεάθησαν να συλλέγουν από φυτό κάνναβης ή τη σύνθεση της πρόπολης τους, ώστε να γνωρίζουμε σίγουρα αν προέρχεται από εκεί. Λόγω της νομιμοποίησης της καλλιέργειας κάνναβης πλέον σε αρκετά μέρη, φαίνεται πιθανό ότι θα υπάρξει τελικά μεγαλύτερο ενδιαφέρον και ευκαιρία για συστηματική παρατήρηση και έρευνα. Αναμένουμε.

Της Sharon Schmidt
πηγή: Beeculture
Επιμέλεια: Στράτος Σαραντουλάκης

Παραπομπές
Dalio, J.S. Cannabis sativa- an important subsistence pollen source for apis mellifera. IOSR J. of Pharmacy and Biological Sciences (IOSRJPBS) ISSN: 2278-3008 Volume 1, Issue 4 (July-August 2012), PP 01-03

Free, J. (1070. Insect pollination of crops. London, New York: Academic Press.

Mcpartland, J, DiMarzo, V, De Petrocellis, L, Mercer, A, Glass, M. Cannabinoid receptors are absent in insects. Journal of Comparative Neurology, 2001 Aug 6, Vol 463(4), pp423-429.