Οι μελισσότρυπες των Κυκλάδων

Τα έλεγαν διψέλια, που «φύτρωναν» στις μάντρες των χωραφιών και έτσι διατηρούσαν και προστάτευαν τις κυψέλες τους οι μελισσοκόμοι τα παλαιά χρόνια από τις σκληρές καιρικές συνθήκες του Αιγαίου πελάγους. Αυτό συνήθιζαν να κάνουν οι μελισσοκόμοι στη Σίφνο.

aa

Τα διψέλια, όπως μας ενημερώνει ο Εξωραϊστικός Σύλλογος Πλατύ Γιαλού «Η Πρόοδος», ήταν πήλινες κυψέλες που ήταν και γνωστές ως μελισσότρυπες ή στα σιφνέικα «μελισσότρυπφες».

Το διψέλι ήταν πήλινο δοχείο κωνικού σχήματος με ύψος γύρω στα εβδομήντα με ογδόντα εκατοστά, που στένευε κάτω στον πυθμένα και ήταν περίπου είκοσι εκατοστά και στο επάνω μέρος του το στόμιο ήταν κατά 15 εκατοστά πιο μεγάλο (35 εκατ.). Το στόμιο το έκλειναν με ένα πήλινο καπάκι στο οποίο υπήρχαν μικρές τρύπες, ίσα που να χωρούσε να περνάει μία μέλισσα. Το τοποθετούσαν όχι σε όρθια αλλά σε πλάγια θέση, ώστε να μην πιάνει μεγάλη επιφάνεια, καθώς ήταν επικίνδυνο να χτυπηθεί από κάποια αιτία και να σπάσει. Ετσι επινοήθηκαν και οι εσοχές, οι ειδικές θέσεις σκαμμένες στους τοίχους, που είχαν το ανάλογο βάθος για να χωράει μέσα ολόκληρο το διψέλι, η πήλινη κυψέλη. Στο άνοιγμα της εσοχής βρισκόταν το στόμιο με το καπάκι με τις τρύπες στο μέγεθος ενός εντόμου.

Με αυτόν τον τρόπο οι μελισσοκόμοι προφύλασσαν τις κυψέλες μελισσών από την κακοκαιρία, τη βροχή, ή την υπερβολική ζέστη. Με το πολύ κρύο το μελίσσι θα υπέφερε και θα χανόταν. Και με την πολλή ζέστη, όταν ο ήλιος θα χτυπούσε την κυψέλη σε όλη της την επιφάνεια, οι κηρήθρες θα έλιωναν και θα καταστρέφονταν. Τα διψέλια «αναβιώνουν» έπειτα από προσπάθεια του Εξωραϊστικού Συλλόγου, που μας θυμίζει (όπως παρουσιάζεται στη φωτογραφία) τις μελισσότρυπες στην πραγματική τους θέση.

Θεωρείται ότι ο πρώτος που μελέτησε σε επιστημονικό επίπεδο τη μέλισσα ήταν ο Αριστοτέλης. Ο Ιπποκράτης, πατέρας της Ιατρικής, συνιστούσε το μέλι ιδιαίτερα στους ασθενείς, καθώς γνώριζε τις ευεργετικές του ιδιότητες. Ο δε Πυθαγόρας το είχε ως κύρια τροφή του.  Κατά την αρχαιότητα, στην Ελλάδα η μέλισσα, το μέλι, το κερί είχαν περίοπτη θέση.

Η μελισσοκομία έχει πολύ βαθιές ρίζες

Νέα ευρήματα δείχνουν ότι οι άνθρωποι αξιοποιούσαν τις μέλισσες πριν από 9 χιλιάδες έτη. Οι άνθρωποι είχαν βρει τρόπο να αξιοποιούν τις μέλισσες ήδη από τη Λίθινη εποχή, πριν από 8.500 έως 9.000 χρόνια, σύμφωνα με μια νέα διεθνή επιστημονική έρευνα, με ελληνική συμμετοχή, η οποία μεταθέτει ακόμη πιο βαθιά στο παρελθόν τη σχέση των ανθρώπων με τις μέλισσες και τις ρίζες της ίδιας της μελισσοκομίας, η οποία παραμένει πάντως άγνωστο πότε ακριβώς ξεκίνησε.

aa123Οι μελισσοκόμοι. 1568 μ.Χ. Έργο του ζωγράφου Pieter Bruegel.

Τα χημικά ίχνη

Σκηνές από προϊστορικές βραχογραφίες στην υποσαχάρια Αφρική απεικονίζουν κυνήγι μελισσών, καθώς και τοιχογραφίες της Αιγύπτου των Φαραώ που δείχνουν σκηνές μελισσοκομίας, αλλά έως τώρα ήταν ασαφές κατά πόσο οι πρώτοι αγρότες ήσαν και μελισσοκόμοι, πράγμα που πλέον φαίνεται να επιβεβαιώνεται.

Οι ερευνητές (μεταξύ των οποίων ο καθηγητής προϊστορικής αρχαιολογίας Κωνσταντίνος Κωτσάκης του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης), με επικεφαλής τον καθηγητή Ρίτσαρντ Έβερσεντ της Σχολής Χημείας του Πανεπιστημίου του Μπρίστολ.

aa12Από το περίφημο εγχειρίδιο υγείας Tacuinum Sanitatis του 14 αιώνα μ.Χ.

Οι επιστήμονες ανακάλυψαν χημικά ίχνη από κερί μελισσών σε τουλάχιστον 6.400 κεραμικά σκεύη των πρώτων γεωργών, σε πάνω από 150 νεολιθικές αρχαιολογικές τοποθεσίες σχεδόν όλης της Ευρώπης (μεταξύ των οποίων στην Ελλάδα), της Βόρειας Αφρικής (Αλγερία) και της Εγγύς Ανατολής, οι οποίες χρονολογούνται προ 4.000 έως σχεδόν 9.000 ετών.

Το αποτύπωμα

Η ανακάλυψη αποτελεί μία σαφή ένδειξη ότι οι πρόγονοί μας συνέλλεγαν μέλι από τις άγριες μέλισσες και ότι πιθανότατα η πρακτική της μελισσοκομίας όχι μόνο υπήρχε, αλλά και ήταν ευρέως διαδεδομένη. Όπως εξημέρωσαν διάφορα ζώα (σκύλους, χοίρους κ.α.), οι αρχαίοι αγρότες έκαναν κάτι ανάλογο με τις μέλισσες.

aa1Αρχαίο Αιγυπτιακό ιερογλυφικό.

Το αρχαιότερο μέχρι σήμερα διακριτό χημικό «αποτύπωμα» κεριού μελισσών ανακαλύφθηκε στην τοποθεσία Τσαταλχογιούκ της ανατολικής Τουρκίας, πριν από περίπου 7.000 χρόνια. Οι επιστήμονες εκτιμούν ότι η μελισσοκομία είχε ήδη παρελθόν πίσω της, ήταν συνεπώς ακόμη παλαιότερη.

Οπως δήλωσε η ερευνήτρια γεωχημικός δρ. Μελανί Ρόφετ-Σαλκ, «ο προφανέστερος λόγος για την εκμετάλλευση των μελισσών θα ήταν για το μέλι τους, το οποίο θα αποτελούσε ένα σπάνιο γλυκαντικό στο φαγητό για τους προϊστορικούς ανθρώπους. Όμως το κερί της μέλισσας μπορεί επίσης να χρησιμοποιείτο και για άλλους σκοπούς, όπως πρακτικούς, τελετουργικούς, διακοσμητικούς και ιατρικούς, π.χ. για τη στεγάνωση κεραμικών αγγείων». Η μελέτη δημοσιεύεται στην επιθεώρηση Nature.

aa4Τοιχογραφία σπηλαίου 8.000 ετών από σπήλαιο κοντά στη Βαλένθια της Ισπανίας, που απεικονίζει κυνηγό μελιού.

Η μελλισο-γεωγραφία

Δεν έχουν ανακαλυφθεί ίχνη κεριού μελισσών πάνω από τον 57ο παράλληλο της Γης, π.χ. στη Σκωτία ή στη Σκανδιναβία, γεγονός που δείχνει ότι υπήρχε ένα βόρειο οικολογικό «σύνορο» για τους αγρότες-μελισσοκόμους, καθώς οι μέλισσες μάλλον δεν άντεχαν τις κλιματολογικές συνθήκες βορειότερα της Δανίας.

Γενετικές έρευνες δείχνουν ότι η μέλισσα εμφανίσθηκε στην Ασία πριν από περίπου 300.000 χρόνια και γρήγορα εξαπλώθηκε στην Ευρώπη και στην Αφρική. Σήμερα, οι μέλισσες αντιμετωπίζουν σοβαρές απειλές από την κλιματική αλλαγή, τα εντομοκτόνα και τις ασθένειες.

πηγή: Βήμα Science

Θρησκεία τους, η μελισσοκομία

Ανατροπή πολιτισμικών δεδομένων δημιουργείται κυρίως για τον μινωικό αλλά και τον μυκηναϊκό πολιτισμό, αφού για θεμελιώδη σύμβολα, που εθεωρούντο «κλειδιά» στην κατανόηση της πολιτισμικής ταυτότητας των αρχαίων Κρητών αυτής της περιόδου από την εποχή του Έβανς, μια νέα επιστημονική μελέτη δύο ερευνητών αποδεικνύει πως δεν είναι θρησκευτικά σύμβολα, είναι απολύτως κοσμικά και μάλιστα εξειδικευμένα εργαλεία της μελισσοκομικής παραγωγής, τα οποία, σχεδόν αυτούσια, χρησιμοποιούσαν οι Έλληνες μέχρι το πρόσφατο παρελθόν.

aaΤο διάσημο ανά τον κόσμο χρυσό κόσμημα με τη Διπλή Μέλισσα, από τον Χρυσόλακο των Μαλίων που απεικονίζει μέλισσες να μεταφέρουν γύρη. Βρίσκεται στο Μουσείο Ηρακλείου.

Συγκεκριμένα, στο πλαίσιο των εργασιών του 11ου Διεθνούς Κρητολογικού Συνεδρίου στο Ρέθυμνο, έγινε μια σημαντική ανακοίνωση από τους ιστορικούς ερευνητές Χαράλαμπο Β. Χαρίση και Αναστάσιο Β. Χαρίση, που αλλάζει ριζικά όσα πιστεύαμε τα τελευταία 100 χρόνια για τη λεγόμενη μινωική θρησκεία. Οι Χαράλαμπος και Αναστάσιος Χαρίσης, γιατρός και μηχανολόγος αντίστοιχα, έχουν εκδώσει και σχετικό βιβλίο με τις απόψεις τους στα αγγλικά με τίτλο: «Μελισσοκομία στο προϊστορικό Αιγαίο. Αναθεώρηση των μινωικών και μυκηναϊκών θρησκευτικών συμβόλων», εκδόσεις «Μπαρ», Οξφόρδη 2009, στο οποίο αναλύουν εμπεριστατωμένα τις απόψεις τους.

Σύμφωνα με την προαναφερόμενη ανακοίνωση «μερικά από τα πιο γνωστά χρυσά δακτυλίδια του μυκηναϊκού και μινωικού κόσμου, στα οποία, όπως ήθελε να πιστεύει ο Arthur Evans και οι μεταγενέστεροί του, απεικονίζονται θρησκευτικές παραστάσεις, φαίνεται ότι στην πραγματικότητα απεικονίζονται μελισσοκομικά τοπία:

Αγέραστες τεχνικές

Μελισσοκόμοι περισυλλέγουν σμάρια από τα δένδρα, μελισσοφάγοι επιτίθενται στις μέλισσες αλλά και αρχαίες κυψέλες όμοιες με τις παραδοσιακές κεραμικές και πέτρινες, που χρησιμοποιούνταν μέχρι πρόσφατα στην Κρήτη και σε ολόκληρη την Ελλάδα. Απεικονίζονται ακόμα “Κουρήτες” (οι οποίοι σύμφωνα με τον Διόδωρο Σικελιώτη ανακάλυψαν τη μελισσοκομία) να χτυπούν χάλκινες ασπίδες για να αναγκάσουν τα σμάρια να καθίσουν στα δένδρα προκειμένου να τα συλλάβουν -μια τεχνική που στην αρχαιότητα αποκαλούσαν “μελιττοπηχείν”, και που χρησιμοποιούσαν μέχρι πρόσφατα οι παραδοσιακοί μελισσοκόμοι όλου του κόσμου.

Στην ίδια ανακοίνωση όπως και στο βιβλίο των εισηγητών «Apiculture in the Prehistoric Aegean. Minoan and Mycenaean symbols revisited», όπου γίνεται εκτενέστερη ανάλυση και όλων των παραπάνω, «ταυτίστηκαν για πρώτη φορά τα σκεύη μιας ολόκληρης αποθήκης του ανακτόρου της Κνωσού με μελισσοκομικά κεραμικά αντικείμενα, όπως κυψέλες, μελισσοκομικά καπνιστήρια και άλλα που χρησίμευαν στο στύψιμο των κηρηθρών, στην εξαγωγή του κεριού από τις κηρήθρες και στη συσκευασία των κηρηθρών. Ανάμεσά τους υπήρχε ακόμα και μία σφηκοπαγίδα. Τα σκεύη αυτά, πολλά εκ των οποίων εκτίθενται στο Μουσείο του Ηρακλείου, θεωρούνταν μέχρι σήμερα λατρευτικά».

aa2Το κόσμημα που βρέθηκε στο αρχαίο νεκροταφείο της Ορθής Πέτρας, στην Ελεύθερνα Κρήτης και απεικονίζει μια θεά-μέλισσα με το σώμα και τα φτερά της. Ανάποδα, όμως, δείχνει ένα κρινάκι.

Μελο-εφαρμογές

Ταυτόχρονα τονίζονται οι πολλαπλές χρήσεις του μελιού και των μελισσοκομικών προϊόντων: «Το μέλι στην προϊστορική εποχή δεν ήταν απλά και μόνο η μοναδική γλυκαντική και με μεγάλη θρεπτική αξία ουσία, αλλά είχε και πάμπολλες άλλες χρήσεις στη φαρμακοποιία, στη μαγειρική, στην παρασκευή καλλυντικών, ενώ το κερί και η πρόπολη χρησίμευαν στον φωτισμό, στη ζωγραφική, στη μεταλλουργία, ακόμα και στη ναυπηγική. Γι’ αυτό και η μελισσοκομία αποτελούσε μία από τις πιο προσοδοφόρες εμπορικές επιχειρήσεις της προϊστορικής εποχής».

Γι’ αυτούς τους λόγους οι εισηγητές Χ. και Α. Χαρίσης πιστεύουν ότι «οι κάτοχοι των χρυσών αυτών δακτυλιδιών δεν ήταν ιερείς, όπως νομίζαμε μέχρι σήμερα, αλλά άτομα μιας κοινωνικής ελίτ που ήλεγχαν το εμπόριο των μελισσοκομικών προϊόντων και που με τα δακτυλίδια τους σφράγιζαν τα έγγραφα και τις συσκευασίες. Ήταν δηλαδή κάτι σαν “υπουργοί μελισσοκομίας” με παρόμοιους ρόλους και τακτικές που συναντάμε την ίδια εποχή και στη φαραωνική Αίγυπτο.

Οι παραπάνω νέες μαρτυρίες από τις παραστάσεις των δακτυλιδιών και τα σκεύη της Κνωσού, σε συνδυασμό με άλλα παλαιότερα αρχαιολογικά ευρήματα, όπως το γνωστό κόσμημα από τα ανάκτορα των Μαλίων που απεικονίζει μέλισσες να μεταφέρουν γύρη, δείχνουν ότι η μινωική μελισσοκομία ήταν από τις πιο αναπτυγμένες και πρωτοπόρες της εποχής της και ότι η Κρήτη έπαιξε σημαντικότατο ρόλο στη μετάδοση της τέχνης αυτής στον υπόλοιπο κόσμο.

Εντύπωση προκαλεί το γεγονός της αδιατάρακτης συνέχειας των εργαλείων και των τεχνικών της μέσω της παράδοσης, που στην εποχή μας όμως έχει εξαφανιστεί λόγω της χρήσης των ευρωπαϊκών κυψελών. Ευτυχώς σε πολλά λαογραφικά μουσεία μπορεί ακόμα κανείς να δει τα σκεύη αυτά της παραδοσιακής μας μελισσοκομίας και να θαυμάσει τον για χιλιάδες χρόνια αναλλοίωτο ελληνικό πολιτισμό. Μέσω της νέας αυτής ματιάς τα διάσημα χρυσά μυκηναϊκά και μινωικά δακτυλίδια, απαλλαγμένα πλέον από εισηγμένες και αυθαίρετες “θρησκευτικές” θεωρίες, έρχονται πιο κοντά στην ελληνική παράδοση».

Παναγιώτης Γεωργουδής
Πηγή: Ελευθεροτυπία

Οι Μελωμένοι Άνθρωποι

Του Paul Salopek

Πριν από τρία χρόνια, στις όχθες του ποταμού Alazani στην πρώην σοβιετική δημοκρατία της Γεωργίας, ο αρχαιολόγος Zurab Makharadze, μελετούσε έναν τάφο που χρονολογείται από την Εποχή του Χαλκού.

mellification1Αρχαιολογικές ανασκαφές σε έναν τάφο στην Γεωργία όπου βρέθηκαν μούμιες 4000 ετών ταριχευμένες στο μέλι.
Φωτογραφία του Εθνικού Μουσείου της Γεωργίας

Μία από τους βοτανολόγους μας το παρατήρησε πρώτηδήλωσε ο Makharadze. Ήταν στο εργαστήριο και εργαζόταν στο μικροσκόπιο της, αναλύοντας δείγματα όταν άρχισε να χαμογελά.” Τα δείγματα, στην προκειμένη περίπτωση, ήταν άγρια μούρα, τα οποία χρησιμοποιούσαν σαν προσφορά στους νεκρούς. Το άρωμά τους ήταν έντονο και είχαν έντονη γλυκιά γεύση με νότες μελάσας. Τα μούρα ήταν εκπληκτικά καλά διατηρημένα και ήταν ακόμα κόκκινα παρότι ήταν 4300 χρόνων! Είχαν διατηρηθεί μέσα σε μέλι.

mellification2Ο αρχαιολόγος Zurab Makharadze με ξηρούς καρπούς 4000 ετών.
Φωτογραφία του Paul Salopek

Τα άλλα αντικείμενα που βρέθηκαν στον χώρο της ταφής, που ονομάζεται Ananauri 3, ήταν πολύ πιο εντυπωσιακά. Σε έναν νεκρικό θάλαμο που είχε καταρρεύσει, βρέθηκαν όμορφα χρυσά κοσμήματα, κεχριμπαρένιες χάντρες (πιθανόν απ’ την περιοχή της Βαλτικής ή της Ινδίας) αλλά και εντελώς άθικτα υφάσματα, δέρματα και καλάθια. Αυτός που ήταν θαμμένος εκεί ήταν είτε κάποιος σημαντικός αρχηγός ή κάποιος θρησκευτικός ηγέτης. Μαζί του βρέθηκαν θαμμένοι και άλλοι έξι άνθρωποι, πιθανότατα σκλάβοι.

Ο Ananauri 3 ρίχνει φως σε φυλές ανθρώπων για τους οποίους μέχρι τώρα γνωρίζαμε ελάχιστα, τους Martkopi και Bedeni. Καλλιεργούσαν δημητριακά και εκτρέφανε βοοειδή για αιώνες μέχρι την εξάπλωση ενός υπερκαυκάσιου πολιτισμού γνωστού ως Araxes-Kura. Αυτό όμως που μας τράβηξε την προσοχή σ’ αυτήν την υπόθεση ήταν ένα σημείωμα του αρχαιολόγου Makharadze που έλεγε ότι το έργο των αρχαιολόγων συνεπικουρείται από προϊστορικές μέλισσες.

“Ο υγρός πηλός προστάτευσε πολλά από τα εκθέματα από τη σήψη.” δήλωσε ο Makharadze. “Αλλά αυτοί οι άνθρωποι χρησιμοποίησαν το μέλι για να ταριχεύσουν αντικείμενα. Και ήξεραν τι έκαναν.” Δεν είναι μόνο τα άγρια μούρα. Βρέθηκαν κεράσια και φουντούκια που χρησιμοποιήθηκαν ως προσφορά και ακόμα και κάποια υφαντά είχαν επικαλυφθεί με μέλι. Αυτό έγινε για να παράσχει στις ψυχές των νεκρών όλη την τροφή και τα εργαλεία που χρειάζονταν για την μετάβαση στον άλλο κόσμο.

Τριγυρίζοντας για περισσότερο από δύο χρόνια βόρεια από την Αφρική στη Μέση Ανατολή και στη συνέχεια ανατολικά από την Τουρκία στον Καύκασο, διαπίστωσα ότι ένα παράξενο συστατικό αυτού του ταξιδιού ήταν το ντόπιο μέλι. Στην καυτή Αραβία έφαγα μέλι της ερήμου τόσο ελαφρύ όσο και ο αέρας. Στα παγωμένα βουνά του οροπεδίου της Ανατολίας έφαγα παλιό, κρυσταλλωμένο μέλι που έμοιαζε με χιόνι. Το μέλι, ένα προϊόν που δίνει πολύ ενέργεια, είναι ιδανικό για πεζοπόρους. Και γνωρίζω επίσης ότι μπορεί να χρησιμοποιηθεί με μεγάλη επιτυχία ως αλοιφή σε εγκαύματα.

mellification3Ανθρώπινα οστά στον τάφο Ananauri 3. Οι επιστήμονες αναφέρουν ότι είναι επικαλυμμένα με απομεινάρια γύρης και μελιού.
Φωτογραφία του Εθνικού Μουσείου της Γεωργίας

Το μέλι φυσικά χρησιμοποιήθηκε ως πανάκεια για χιλιετίες. Αλλά δεν γνωρίζαμε πολλά για τη χρήση του στη μουμιοποίηση. Έχει εξαιρετικά υψηλή περιεκτικότητα σε σάκχαρα και δρα περίπου όπως το αλάτι. Μέσα του δεν αναπαράγονται τα βακτήρια αλλά πεθαίνουν. Το μέλι περιέχει επίσης μικρές ποσότητες υπεροξειδίου του υδρογόνου, το οποίο φυσικά είναι αντισηπτικό. Βάλτε άγρια μούρα μέσα σε μέλι και δημιουργείστε το τέλειο μετά θάνατον σνακ το οποίο θα διατηρηθεί για πολλούς αιώνες. Το ίδιο ισχύει και για τα πτώματα. Ο Ηρόδοτος αναφέρει ότι οι αρχαίοι Ασσύριοι ταρίχευαν τους νεκρούς τους με μέλι. Και μετά το θάνατό του το 323 π.Χ., ο Μέγας Αλέξανδρος φέρεται να βυθίζεται σε μια χρυσή σαρκοφάγο γεμάτη με μέλι.

Και τότε έρχεται στο φως η περίεργη υπόθεση των μελωμένων ανθρώπων. Τι είναι η μελιτοποίηση;

Σύμφωνα με τον Λι Σιζεν, Κινέζο φαρμακοποιό και συγγραφέα του μνημειώδους Bencao gangmu, μια συλλογή από εξωτικές θεραπείες του 16ου αιώνα, η μελιτοποίηση ήταν μια πρακτική σύμφωνα με την οποία ορισμένοι αλτρουιστές εθελοντές, συνήθως γηραιοί άνδρες από την Αραβία που θεωρούνταν άγιοι, προσφέρονταν εθελοντικά να υποστούν τη διαδικασία της μουμιοποίησης με τη χρήση μελιού. Σταματούσαν να τρέφονται με οτιδήποτε άλλο και κατανάλωναν μόνο μέλι. Έκαναν μπάνιο με μέλι, έπιναν μέλι αντί για νερό, φτάνοντας στο σημείο να ιδρώνουν και να εκκρίνουν μέλι μέχρι που αυτό πέρναγε στο αίμα τους και πέθαιναν. Τα ζαχαρωμένα και κρυσταλλωμένα σώματά τους, στη συνέχεια βυθίζονταν σε τεράστια βάζα μελιού όπου παρέμεναν για 100 χρόνια. Το τελικό αποτέλεσμα ήταν ένα μουμιοποιημένο πέτρινο γλύκισμα. Ο Μελωμένος Άνθρωπος. Ένα θαυματουργό γλύκισμα που θεωρούνταν πανίσχυρη θεραπεία για τα σπασμένα οστά και πωλούνταν στις λαϊκές αγορές σε πολύ υψηλή τιμή.

Ο ανώνυμος νεκρός μέσα στο Ananauri 3 ήταν μουμιοποιημένος στο μέλι.

Δεν βρήκαμε μέλι στο σώμα τους” μας ενημέρωσε ο Makharadze “αυτό είχε χαθεί προ πολλού. Στα οστά τους όμως βρέθηκαν υπολείμματα γύρης και μελισσών.” Οι επιστήμονες πιστεύουν ότι οι άνθρωποι αυτοί υπέστησαν τη παραπάνω διαδικασία μουμιοποίησης.

πηγή: National Geographic